VDK incelemeye hazırlık dosyası ve pişmanlık hakkı

Vergi Denetim Kurulu’nun (VDK) ağustos başında duyurduğu İncelemeye Hazırlık Dosyası, kısa adıyla VDK-İHD, vergi incelemelerinde yeni bir dönem başlatıyor. Amaç, bilgi ve belgeleri önceden toplamak, kayıtları gözden geçirmek ve riskleri erken aşamada gidermek.

İHD iki ayrı model üzerinden işliyor. İnceleme Öncesi Model’de henüz vergi inceleme görevi oluşturulmadan mükelleften bilgi, belge ve açıklamalar isteniyor. Yapılan açıklama ve düzeltmeler yeterli görülürse dosya incelemeye dönüşmeden kapanabiliyor. İnceleme Sırasındaki Model’de ise vergi inceleme görevi zaten oluşturulmuş durumda. Bu ayrım pişmanlık bakımından önemli; çünkü iki model aynı hukuki aşamada değil.

Ancak rehberin 26’ncı sorusuna verilen cevap bu ayrımı yapmıyor. Cevapta, “İncelemeye Hazırlık Dosyası’nın konusuna ilişkin olarak yani inceleme konusuna ilişkin olarak pişmanlıkla hükümlerinden yararlanılması mümkün değildir” deniliyor. Devamında düzeltme beyannamesi verilmesinin önünde engel bulunmadığı belirtiliyor.

Bu cevap, ilgili vergi türünde incelemenin hukuken başladığı İnceleme Sırasındaki Model bakımından doğru olabilir. Ancak aynı sonucun İnceleme Öncesi Model için de peşinen kabul edilmesi tartışmalı.

Kanun neyi şart koşuyor?

Vergi Usul Kanunu’nun 371’inci maddesindeki pişmanlık düzenlemesinin özü basit: Mükellef vergi kaybına yol açan hatasını belirli şartlarla kendiliğinden bildirirse vergi ziyaı cezası kesilmiyor.

Kanun, bildirimin ilgili vergi türünde vergi incelemesine başlanmadan veya konu takdir komisyonuna gönderilmeden önce yapılmasını arıyor. Nitekim 2021 yılında yapılan değişiklikle de “herhangi bir vergi incelemesi” yerine özellikle haber verilen olayın ilgili olduğu vergi türü esas alındı. Vergi incelemesinin başlangıcı da VUK’un 140’ıncı maddesinde ayrıca düzenlenmiş; incelemenin konusu ve incelemeye başlanıldığı mükellefe yazıyla bildiriliyor.

Buna karşılık Kanunda, “vergi idaresinin olaydan haberdar olması” ya da eski ifadeyle olayın “idarenin ıttılaına girmesi” başlı başına ve açık bir pişmanlık engeli olarak sayılmış değil.

Yargı “kendiliğindenlik” unsurunu da arıyor

Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu’nun 11 Mart 2020 tarihli E.2019/1545, K.2020/283 sayılı kararı burada önemli.

Kurul, pişmanlığın temel şartlarından birinin kanuna aykırı davranışın kendiliğinden bildirilmesi olduğunu vurguluyor. “Kendiliğinden” olmayı da mükellefin dıştan gelen bir korku, baskı veya tehdit olmaksızın kendi iradesiyle hareket etmesi olarak açıklıyor. Kararın konusu, idarenin müeyyideli yazısından sonra pişmanlıkla ve ihtirazi kayıtla verilen düzeltme beyannameleriydi. Kurul, pişmanlığın koşula bağlanamayacağı sonucuna ulaştı.

Bu karar idare açısından önemli. Çünkü mükellefin bir uyarı veya baskı sonrasında harekete geçmesi halinde “kendiliğindenlik” tartışması doğabilir.

Ancak buradan, idarenin olayı öğrenmesinin tek başına ve her durumda pişmanlığı otomatik olarak sona erdirdiği sonucu çıkmıyor. Kararın esas tartışması “ıttıla” değil, pişmanlığın kendiliğinden ve koşulsuz olması.

Nitekim Danıştay 7. Dairesi’nin 7 Mart 2022 tarihli E.2019/2221, K.2022/846 sayılı kararı sınırın dikkatli çizilmesi gerektiğini gösteriyor. Daire, vergi incelemesi başlamış olsa bile inceleme tamamlandıktan sonra incelemede tespit edilen hususlar dışında kalan konular yönünden pişmanlıktan yararlanılmasına kanunen engel bulunmadığını kabul ediyor.

Yani yargı bir taraftan “kendiliğindenlik” arıyor, diğer taraftan incelemenin varlığını bile bütün vergi ve işlemler bakımından sınırsız bir pişmanlık engeli saymıyor. İncelemenin konusu ve kapsamı önem taşıyor.

GİB’de de aynı tartışma var

Bu konu VDK-İHD ile başlamadı. Gelir İdaresi Başkanlığı’nın bazı KDV uygulamalarında yıllardır benzer bir yaklaşım görülüyor.

Sahte veya muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge kullanıldığı yönünde olumsuz tespit bulunan mükelleflere gönderilen “Olumsuzluğun Giderilmesine Davet” yazılarında, mükelleften işlemin gerçekliğini ispat etmesi veya KDV beyannamesini düzeltmesi isteniyor.

Bu yazıların eklerinde, 2015/1 KDV Uygulama İç Genelgesine dayanılarak yapılan tespitlerin “vergi dairesi ıttıla’sına girdiği” gerekçesiyle düzeltme beyannamelerinin pişmanlık hükümlerine göre verilemeyeceği belirtiliyor. Gelir İdaresi’nin Pişmanlıkla Beyan Rehberi’nde de olumsuzluğun giderilmesi daveti üzerine yapılan bu tür düzeltmelerde pişmanlıktan yararlanılamayacağı açıklanıyor.

Sorun şu: “Kendiliğindenlik” şartı ile “idarenin ıttıla’sına girme” aynı şey mi?

Bence aynı şey olarak kabul edilmemeli. Kendiliğindenlik somut olayın şartlarına göre değerlendirilecek bir unsur. “Ittıla” ise idarenin olayı öğrenmesiyle pişmanlık hakkını otomatik sona erdiren ayrı bir eşik gibi kullanılıyor. Böyle bir eşik getirilecekse açık hukuki dayanağı bulunmalı.

26’ncı cevap iki model için aynı olamaz

Bu nedenle VDK-İHD Rehberi’nin 26’ncı sorusuna verilen cevabın iki model bakımından ayrıştırılması gerekiyor.

İnceleme Sırasındaki Model’de ilgili vergi türünde inceleme hukuken başlamışsa VUK 371’deki engel zaten gündeme gelir.

İnceleme Öncesi Model ise farklı. VDK’nın kendi açıklamasına göre henüz inceleme görevi oluşturulmamış, incelemeye başlanmamış ve dosyanın incelemeye dönüşmeden kapanması mümkün.

Elbette mükellef hazırlık yazısını aldıktan sonra hatasını düzeltmek isterse, yargı kararlarındaki “kendiliğindenlik” ölçüsü ayrıca tartışılabilir. Fakat bu değerlendirme ile “İHD konusu hakkında hiçbir şekilde pişmanlıktan yararlanılamaz” şeklindeki genel kural aynı şey değil.

Ya uygulama değişmeli ya kanun

Kanaatimce iki yoldan biri seçilmeli.

Mevcut VUK 371 uygulanacaksa, İnceleme Öncesi Model’de ilgili vergi türünde henüz incelemeye başlanmamış mükellefin pişmanlık talebi, kanundaki şartlar ve Danıştay’ın ortaya koyduğu “kendiliğindenlik” ölçüsü çerçevesinde somut olay bazında değerlendirilmelidir. Rehberle kategorik bir yasak getirilmemelidir.

Eğer GİB ve VDK, olayın idarenin bilgisine girmesini pişmanlığı sona erdiren kesin bir aşama olarak görmek istiyorsa, bunun yeri iç genelge veya rehber değil kanundur. VUK 371 yeniden düzenlenir; hangi tespit veya bildirimin pişmanlık hakkını sona erdireceği açıkça yazılır.

Bugün kanun “incelemeye başlanması” ve “kendiliğinden bildirim” üzerinden bir sistem kuruyor. İdari uygulamada ise “ıttıla” kavramı ayrı bir sınır gibi kullanılıyor.

Bu fark giderilmeli. Aksi halde VDK-İHD, daha inceleme başlamadan yeni bir vergi uyuşmazlığı alanı yaratabilir.