21 Kasım 2026, Cumartesi · 10:45 Piyasalar Kapalı
borsapanel.com Borsanın nabzı, tek panelde.
Abone Ol

1908–1918: II. Meşrutiyet'ten Mondros'a Osmanlı'nın son 10 yılı (2)

Osmanlı Devleti'nin son 10 yılı, Türkiye tarih yazımında en fazla tartışılan dönemlerden biridir. II. Meşrutiyet'in ilanından Mondros Mütarekesi'ne kadar geçen 10 yıllık süreç, çoğu zaman iki zıt anlatıdan biri üzerinden…

Oysa 1908-1918 dönemi yalnızca Osmanlı bürokrasisinin, sarayın veya İttihatçıların kararlarıyla açıklanamaz. Aynı dönemde dünya tarihinin en büyük dönüşümlerinden biri yaşanmaktadır. Sanayi kapitalizmi küresel ölçekte yayılmakta, Avrupa devletleri arasındaki güç dengeleri değişmekte, milliyetçilik imparatorlukları çözmekte, yeni ulaşım ve iletişim teknolojileri savaşın doğasını değiştirmekte ve dünya ekonomisi daha önce görülmemiş ölçüde bütünleşmektedir. Osmanlı'nın son 10 yılını anlamak için bu çok katmanlı yapıyı birlikte değerlendirmek gerekir.

fazla oku

Bu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field)

1908 Devrimi'nin ortaya çıktığı koşulların başında devletin uzun süredir devam eden yapısal krizi geliyordu. 19. yüzyıl boyunca Osmanlı Devleti askerî, mali ve idari alanlarda büyük bir dönüşüm geçirmişti. Tanzimat'tan itibaren gerçekleştirilen reformlar devletin modernleşmesini amaçlıyordu. Ancak reformların önemli bir bölümü Avrupa'nın teknolojik ve kurumsal üstünlüğü karşısında savunmacı bir karakter taşıyordu. Osmanlı modernleşmesi kendi iç dinamiklerinden çok dış baskılar altında şekilleniyordu.

İttihat ve Terakki'nin ortaya çıktığı kuşak tam da bu atmosferde yetişti. Bu kuşak Avrupa'nın askerî ve teknolojik üstünlüğünü görüyor, devletin giderek toprak kaybetmesine tanıklık ediyor ve çözümün merkezî devletin güçlendirilmesinde bulunduğunu düşünüyordu. Dolayısıyla İttihatçıların temel motivasyonu çoğu zaman iddia edildiği gibi yalnızca iktidarı ele geçirmek değil, imparatorluğun dağılmasını önlemekti. Fakat bir siyasal hareketin niyetleri ile tarihsel sonuçları aynı şey değildir.

Burada ilk önemli mesele, İttihatçıların karşı karşıya bulunduğu yapısal sınırlamalardır. 1908 yılında İngiltere dünyanın en büyük sanayi ve deniz gücüdür. Almanya olağanüstü bir hızla yükselmektedir. Fransa devasa bir sömürge imparatorluğunu kontrol etmektedir. Rusya nüfus ve coğrafi büyüklük açısından dünyanın en büyük güçlerinden biridir. Osmanlı ise sanayi üretiminde rakiplerinin oldukça gerisinde kalmıştır. Demiryolu ağları sınırlıdır. Sermaye birikimi yetersizdir. Dış borçlar önemli bir yük oluşturmaktadır.

Bu tablo yalnızca hükümet değiştirerek çözülebilecek bir tablo değildir. Çünkü mesele esasen bir medeniyetler veya kültürler meselesinden ziyade sanayi devriminin yarattığı yapısal eşitsizliklerle ilgilidir. İngiltere ile Osmanlı arasındaki fark, yalnızca daha iyi yöneticilere sahip olmakla açıklanamaz. Bu fark aynı zamanda enerji kullanımı, teknoloji, sermaye birikimi, finans kurumları, üretim kapasitesi ve küresel ticaret ağlarıyla ilgilidir.

1908 sonrasında yaşanan gelişmeler bu yapısal zayıflıkları daha görünür hâle getirdi. Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti. Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek'i ilhak etti. Girit fiilen Osmanlı denetiminden çıktı. Bu gelişmeler genellikle İttihatçıların başarısızlığı olarak değerlendirilir. Ancak bu olayların önemli bir kısmı Osmanlı iç siyasetinden bağımsız olarak Avrupa güç dengelerindeki değişimlerin sonucuydu.

Özellikle Balkanlar'da yükselen milliyetçilik hareketleri yalnızca yerel aktörlerin tercihiyle açıklanamaz. Fransız Devrimi sonrasında yayılan milliyetçilik düşüncesi, Avrupa'daki büyük devletlerin müdahaleleriyle birleşerek çok uluslu imparatorlukları zorlamaya başlamıştı. Osmanlı, Avusturya-Macaristan ve Rusya benzer baskılarla karşı karşıyaydı. Bu nedenle Balkan krizini yalnızca İstanbul'daki yöneticilerin hatalarıyla açıklamak tarihsel sürecin büyük kısmını gözden kaçırmak olur.

1912-1913 Balkan Savaşları bu yapısal krizin en görünür sonucuydu. Osmanlı ordusunun yaşadığı yenilgiler çoğu zaman komutanların beceriksizliği veya siyasal çekişmeler üzerinden açıklanır. Bunların etkisi elbette vardır. Ancak savaşın arkasında daha derin faktörler de bulunmaktadır. Balkan devletleri uzun süredir Avrupa güçlerinden destek görmekteydi. Osmanlı ise aynı anda birçok cephede siyasi baskı altında bulunuyordu. Ayrıca modern savaşın gerektirdiği lojistik ve sanayi kapasitesinde ciddi eksiklikler vardı.

Balkan Savaşları'nın yarattığı travma yalnızca toprak kaybı değildir. Aynı zamanda Osmanlı elitlerinin dünya algısını değiştiren psikolojik bir kırılmadır. Yüz binlerce muhacirin Anadolu'ya gelmesi, etnik çatışmaların artması ve devletin hızla küçülmesi yeni bir siyasal atmosfer yaratmıştır. Daha sonra Birinci Dünya Savaşı sırasında alınacak birçok karar bu psikolojik ortamdan bağımsız düşünülemez.

Burada tarih yazımında sıkça yapılan bir hata ortaya çıkar. Sonradan yaşanan gelişmeler ışığında Balkan yenilgilerinin kaçınılmaz olduğu düşünülür. Oysa dönemin aktörleri açısından durum bu kadar net değildir. Balkan İttifakı'nın kısa sürede dağılması, Bulgaristan'ın diğer Balkan devletleriyle savaşa girmesi ve Osmanlı'nın Edirne'yi geri alabilmesi, tarihin tek yönlü işlemediğini göstermektedir. Başarı kadar başarısızlık da belirli ölçüde rastlantısal unsurlar içermektedir.

1914 yılında Osmanlı'nın Birinci Dünya Savaşı'na girişi tarih yazımının en tartışmalı konularından biridir. Geleneksel anlatılar bu kararı ya büyük bir hata ya da zorunlu bir tercih olarak sunar. Gerçekte ise her iki yaklaşım da eksiktir.

Savaş öncesinde Osmanlı yöneticileri İngiltere, Fransa ve Rusya ile ittifak arayışlarında bulunmuş ancak olumlu sonuç alamamıştır. Almanya ise Osmanlı'yı kendi stratejik planları açısından önemli görmektedir. Bu durum Osmanlı'nın seçeneklerini önemli ölçüde daraltmıştır. Ancak seçeneklerin dar olması ile seçimin doğru olması aynı şey değildir. Burada yapılması gereken şey, dönemin karar vericilerini bugünün bilgisiyle değil, o günün şartları içinde değerlendirmektir.

İttihatçı liderler Almanya'nın savaşı kazanacağını düşünüyordu. Bu değerlendirme bugün yanlış görünmektedir. Ancak 1914'te Almanya Avrupa'nın en güçlü sanayi ve askerî güçlerinden biridir. Fransa kısa sürede geri çekilmek zorunda kalmış, Rusya ciddi sorunlar yaşamaya başlamış ve Alman orduları Paris'e kadar yaklaşmıştır. Dolayısıyla dönemin aktörlerinin yaptığı değerlendirmeleri tamamen irrasyonel kabul etmek tarihsel gerçeklikle uyumlu değildir.

Öte yandan savaşın kendisi de büyük ölçüde öngörülemeyen gelişmeler üretmiştir. Hiçbir devlet adamı savaşın 4 yıl süreceğini, milyonlarca insanın öleceğini ve 4 büyük imparatorluğun birden çökeceğini öngörememiştir. Bu nedenle savaşın sonuçlarını yalnızca savaşa girme kararına indirgemek eksik bir değerlendirme olur.

Birinci Dünya Savaşı'nın Osmanlı üzerindeki etkilerini anlamak için küresel düzeyi de dikkate almak gerekir. Savaş yalnızca Osmanlı'nın değil, Alman, Avusturya-Macaristan ve Rus imparatorluklarının da sonunu getirmiştir. Bu durum Osmanlı'nın yaşadığı çöküşün yalnızca yerel nedenlerle açıklanamayacağını göstermektedir. Aynı dönemde Avrupa'nın köklü imparatorlukları da benzer krizlerle karşı karşıyadır.

Savaş yıllarında yaşanan ekonomik çöküş, salgın hastalıklar, kıtlık ve kitlesel nüfus hareketleri de çoğu zaman siyasal analizlerin gölgesinde kalır. Oysa milyonlarca insanın hayatını etkileyen bu gelişmeler, cephedeki askerî operasyonlar kadar belirleyicidir. Tarihi yalnızca devlet adamlarının kararları üzerinden okumak, toplumun yaşadığı büyük dönüşümleri görünmez hâle getirmektedir.

1917 Rus Devrimi ise Osmanlı'nın kaderini etkileyen fakat doğrudan Osmanlı tarafından üretilmeyen tarihsel bir tsunami örneğidir. Çarlık rejiminin çökmesi Kafkas Cephesi'nin seyrini değiştirmiş, Brest-Litovsk Antlaşması'yla Osmanlı'nın doğuda önemli kazanımlar elde etmesini sağlamıştır. Bu gelişme Osmanlı karar vericilerinin planlarının sonucu değildir. Küresel sistemde meydana gelen beklenmedik bir kırılmanın sonucudur.

Aynı şekilde Amerika Birleşik Devletleri'nin savaşa girmesi de savaşın genel dengesini değiştirmiştir. Bu kararın Osmanlı iç siyasetiyle doğrudan ilgisi yoktur. Ancak sonuçları Osmanlı'nın kaderini doğrudan etkilemiştir. Bu durum tarihsel süreçlerin yalnızca yerel dinamiklerle açıklanamayacağını açıkça göstermektedir.

1918'e gelindiğinde Osmanlı Devleti askerî, ekonomik ve demografik açıdan büyük ölçüde tükenmiş durumdadır. Mondros Mütarekesi çoğu zaman yalnızca askerî yenilginin sonucu olarak değerlendirilir. Ancak gerçekte savaşın sonunda ortaya çıkan tablo çok daha geniş bir küresel dönüşümün parçasıdır. Avrupa merkezli eski dünya düzeni sarsılmış, yeni ideolojiler ortaya çıkmış, sömürge sistemleri tartışılmaya başlanmış ve uluslararası ilişkiler yeni bir döneme girmiştir.

Bu nedenle 1908-1918 dönemi ne yalnızca İttihatçıların başarı veya başarısızlık hikâyesidir ne de yalnızca Osmanlı'nın çöküş hikâyesidir. Bu dönem, sanayi devriminin yarattığı küresel dönüşümlerin, milliyetçilik çağının, büyük güç rekabetinin, teknolojik değişimlerin ve beklenmedik tarihsel kırılmaların Osmanlı coğrafyasındaki yansıması olarak okunmalıdır.

Galiplerin tarihinden bakıldığında bu dönem, sonraki rejimlerin meşruiyetini hazırlayan bir ön hikâye gibi görünebilir. Ancak çok boyutlu bir perspektiften bakıldığında görülen şey farklıdır: Kendi kaderini belirlemeye çalışan yerel aktörlerin, çoğu zaman kontrol edemedikleri küresel dalgalarla mücadele ettiği karmaşık bir tarihsel süreç. Bu nedenle 1908-1918 yıllarını anlamak, belirli aktörleri yüceltmek veya mahkûm etmekten çok, onların hareket ettiği tarihsel zemini doğru kavramayı gerektirir.

(Devam edecek…)

https://www.kitapyurdu.com/kitap/osmanli-tarihinde-gucun-degisen-mimarisi/775017.html?manufacturer_id=169333

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.

© The Independentturkish

DAHA FAZLA OKU

Hakkında daha ayrıntılı: II. MEŞRUTİYETMONDROS MÜTAKERESİosmanlıHasan Köse

DAHA FAZLA HABER OKU

TÜRKİYE'DEN SESLER

Gürsel Tokmakoğlu İstikrarın yönetilmesi

TÜRKİYE'DEN SESLER

Orçun Göktürk APEC Zirvesi'nin ardından: Yeni dünya Çin öncülüğünde kuruluyor

Siyaset

Can Atalay: AİHM kararının gereği hemen, derhal, ertelemeden, oyalamadan yerine getirilmeli

Haber Kısa haberler

İlgili Haberler
Makroekonomi 1908–1918: II. Meşrutiyet'ten Mondros'a Osmanlı'nın son 10 yılını çok boyutlu bir analizle okumak (2) Independent Türkçe · az önce Makroekonomi Hava yolu devinde işten çıkarma planı: 20 milyon euroluk zarar CNBC-e · 20 dk önce Makroekonomi FED Aralık 2026 Faiz Kararı Ne Zaman Açıklanacak? Piyasalar Faiz Artırımına Odaklandı Haber.com Ekonomi · 49 dk önce Makroekonomi 12 Milyon Emekliyi İlgilendiriyor: Emekliye 5 Bin TL'ye Kadar Ek Zam Gündemde Gerçek Gündem Ekonomi · 1 saat önce Borsa 2027 asgari ücret zammı için 5 formül: Yeni maaş 37 bin 902 TL'ye çıkabilir Dünya Gazetesi · 1 saat önce

Yorumlar (0)

Giriş yaparak yorum yazabilirsin.

İlk yorumu sen yaz.