Büyüme, ama ne pahasına? Yapay zekâ modellerin hammaddesi insan Önce eğittik, sonra para ödedik Haber kaynağı görünmez olunca Bu iş başıboş bırakılamaz Ücretsiz kullanımın faturası
İktisat felsefeden, ahlaktan, insanın neyi yapabildiği ve nasıl bir hayat sürebildiği sorularından koparılalı epey oluyor. Büyüme, yıllar yılı, kendi başına amaçmış gibi anlatıldı. Oysa asıl soru, büyümenin kimin özgürlüğünü genişlettiği, kimin emeğini görünmez kıldığı ve hangi maliyetleri başkalarının üzerine bıraktığıydı. Ve hâlâ da öyle.
Bu hafta okuduğum bir yazı, dinlediğim iki söyleşi zihnimin yel değirmenlerinde öğütüldü durdu. Sözcüklerin tınısı, konuşanların sesleri kulaklarımdan gitmedi.
İnsanlığın yaratıcı emeğini (ç)alıp şirket sermayesine dönüştüren, sonra aynı insanları ücretli müşteriye çeviren bir düzenin içine giriyoruz, hatta girdik. Üstelik bunu yeni bir oyuncakla oynar gibi, güle oynaya yapıyoruz.
Büyüme, ama ne pahasına?
Sözünü ettiğim yazı, The Economist’ten Archie Hall’ın yazısı; yapay zeka patlamasının kendini finanse edip edemeyeceğini soruyor. Yaptığı hesaba göre, planlanan veri merkezi yatırımlarının geleneksel bir getiri sağlaması için yapay zeka sektörünün 2030’a kadar yaklaşık 3 trilyon dolar gelir üretmesi gerekiyormuş. Bugün, model üreticilerinin toplam gelir tahmini ise 200 milyar dolar civarında. Bu açığın nasıl kapanacağı henüz belli değil.
Ama salt gelir hesabı sahiden işimizi görür mü? Ortada daha zor sorular yok mu? Fikret Görün Hocamın geçenlerde bana hatırlattığı gibi, iktisadi faaliyet mutlaka bir noktada gelir çekişmesine dönüşüyor; güçlü olan taraf kazançlı çıkıyor. Diğer taraf malum; sürünüyor.
Gücü, eşitsizliği, etkinliği ve adaleti akla bile getirmeden büyüme ve gelişme tartışmak / planlamak tamamen normal artık. Amartya Sen’i es kaza öğrendiyse unutan ve/ya hiç öğrenmeyecek olan iktisatçılar dünyasına hoş geldiniz, safalar getirdiniz efendim.
İktisat felsefeden, ahlaktan, insanın neyi yapabildiği ve nasıl bir hayat sürebildiği sorularından koparılalı epey oluyor. Büyüme, yıllar yılı, kendi başına amaçmış gibi anlatıldı. Oysa asıl soru, büyümenin kimin özgürlüğünü genişlettiği, kimin emeğini görünmez kıldığı ve hangi maliyetleri başkalarının üzerine bıraktığıydı. Ve hâlâ da öyle.
Yapay zekâ modellerin hammaddesi insan
Dünyada, yaklaşık 15-20 öncü şirketin geliştirdiği yüzlerce amiral gemisi yapay zeka model sürümü var. Ülkeler de kendi dillerine ve stratejik ihtiyaçlarına göre sistemler kuruyor. Çin’de Baidu’nun ERNIE’si, Türkiye’de T3 AI bunun örnekleri. Açık model ekosisteminde 3 milyondan fazla model yayımlandığını biliniyor. Bu sayı, 3 milyon tane farklı temel model ya da internetsiz çalışan sistem demek değil; ince ayarlı, sıkıştırılmış ve farklı amaçlara uyarlanmış modeller de bu toplamda yer alıyor.
Katherine Rundell, çok satan çocuk kitaplarının yazarı ve Oxford’da öğretim üyesi. Sözünü ettiğim ilk söyleşi onunkisi. Onun kullandığı ifade açık: “Kitaplarımın neredeyse tamamı, yapay zeka kendi üslubunu (voice) bulsun diye çalındı.” İngilizcedeki voice, burada yazarın kendine özgü anlatım biçimi demek. Türkçede “üslup” en anlaşılır karşılık diye düşünerek öyle çeviri yaptım. “Çalındı” sözcüğünü ise yumuşatmaya gerek yok.
Bu yalnızca bir yazarın telif itirazı değil. Bu bir iş modelinin sansürsüz tarifi. İnsanların yarattığı kitaplar, müzikler, fotoğraflar ve çizimler izinsiz alınıyor; bu eserlerden öğrenen sistemler şirketlere gelir, pazar gücü ve değer sağlıyor. Eser sahipleri ise çoğu zaman kendi emeklerinden öğrenen sistemlerin ticari başarısına ortak edilmiyor.
“Aaa, lütfen ama, bu çalmak değil; veriden yararlanmak” diye itiraz etmek, olanı toz pembeleştirmekten başka bir şey değil bu arada. Bu verilerin arkasında insanların yılları, bilgi, beceri ve düşünceleri var. Şirketler, tüm bu birikimi model hammaddesine çeviriyor. Hammadde bedava görünüyor ama bedel ortadan kalkmış değil. Başkasının üzerine yıkılmış durumda.
Önce eğittik, sonra para ödedik
Yapay zeka sistemlerini eğitmeye katkı verenler yalnızca yazarlar ve sanatçılar değil. Siz, ben, hepimiziz. Milyarlarca insan soru soruyor, yanıtları deniyor, düzeltiyor, beğeniyor ya da reddediyor, daha iyisini alana kadar uğraşıyor. eMarketer’ın 2026 tahminine göre üretken yapay zekayı kullanan insan sayısı çok yakında ayda 2,39 milyara ulaşacak. Şirketlerin uygulamaları ve kullanıcı ayarları elbette farklı; ve ben her mesajın her modelin eğitiminde katkısı olduğunu iddia etmiyorum. Ama kitlesel kullanımın şirketlere sağladığı fayda da ortada: Bizler sistemin ne işe yaradığını, hangi yanıta nasıl tepki verdiğini ve ürünün nasıl geliştirilebileceğini gösteriyoruz. Hem de seve seve. Beleşe -kobaylık demeyelim tamam- öğretmenlik yapıyoruz.
Tüm bu hikayenin trajikomik tarafı şu: Ücretsiz kullandığımız sürümlerde ürünün gelişmesine katkı veriyoruz. Ücretli kullandığımızda dahi paylaştığımız içerik, ayarlara bağlı olarak model geliştirmede kullanılabiliyor. Yani önce emeğimizle eğitiyoruz, sonra aynı ürünü kullanmak için para ödüyoruz. OpenAI, bireysel hesaplarda paylaşılan içeriğin model geliştirmede kullanılabileceğini ve kullanıcıların isterlerse bunu kapatabileceğini belirtiyor. Kaçımız kapattı bu ayarları?
Buna gerçekten özgür ve bilinçli rıza diyebilir miyiz? İnsanlar neye katkı verdiklerini, katkılarının nasıl bir ekonomik değere çevrildiğini ve bundan kimin kazandığını açıkça biliyor mu? Bana sorarsanız insanlık düpedüz kullanıldı; çoğu zaman neye ortak olduğunu fark etmeden. Sonra da aynı sisteme abone oldu.
Haber kaynağı görünmez olunca
2021 Nobel Barış Ödülü sahibi cesur gazeteci Maria Ressa, bu düzenin gazetecilikteki karşılığını çok net anlatıyor söyleşisinde. Bu da zihnimi meşgul eden ikinci söyleşi. Haber kuruluşları içerik üretiyor; yapay zeka sistemleri bu içeriklerden yararlanıyor. Ama kullanıcıya yanıtı verirken onu haberin kaynağına yönlendirmeyebiliyor. Haber kuruluşu okurunu ve gelirini kaybederken, içeriği kullanan sistem kullanıcıyı kendi içinde tutuyor. Ressa’nın sözleriyle, “Gazeteciliğin reklam modeli öldü.” Çağrısı da açık: “Gazetecilerinizi çok geç olmadan destekleyin.”
Bu yalnızca gazetelerin ya da gazetecilerin meselesi değil. Gazetecilik zayıfladığında, doğrulanmış bilginin üretilmesi için gereken emek ve kaynak da zayıflıyor. Ressa’nın “Gerçek uğruna nelerden vazgeçmeye hazırsınız?” sorusu, haber okurlarına olduğu kadar bilgiyi ticari ürüne dönüştüren teknoloji şirketlerine de yöneltilmiş durumda.
Rundell’in uyarısı ise başka bir kapıyı açıyor. İnsanlığın yarattığı eserleri bedelsiz vermekle kalmıyoruz; yaratma ve öğrenme süreçlerini de devrediyor olabiliriz. Yazmak, önceden bildiğimiz bir düşünceyi kâğıda geçirmek değil; düşüncenin dönüşüp berraklaşmasını sağlayan bir süreç.
Benim gibi her daim öğrenci kalmaya yeminli bir eğitmen için ise zaten meselenin ne olduğunu biliyorsunuz. Bir öğrencinin makalesinin değeri yalnızca teslim ettiği metin değil. O metni yazarken gelişen muhakeme, dikkat ve zihinsel dayanıklılık da işin parçası. Gençler zorlanmadan, denemeden, yanılmadan ve kendi cümlelerini kurmadan hazır yanıta ulaşırsa, metinleri düzgün görünebilir. Peki kendi düşünme becerileri de aynı ölçüde gelişir mi?
Bu iş başıboş bırakılamaz
İnsanlığın yaratıcı emeği çalınıyor. Sonra insanlar farkına bile varmadan sistemin eğitmenine dönüştürülüyor. Gazetecinin geliri, edebiyatçının telif hakkı ve gençlerin düşünme süreci tırpanlanıyor. Veri merkezlerinin enerji ve kaynak maliyeti de toplumun ve çevrenin üzerine bırakılıyor. Oooh, mis!
Bütün bunlar olurken bir de bu şirketler utanmadan trilyon dolarlık gelir hedeflerinden söz ediyor.
İnanılmaz bir pisliğin içine batıyoruz. Üstelik güle oynaya batıyoruz. Yeni uygulamayı deniyoruz, yeni yanıtı alıyoruz, yeni abonelik paketini satın alıyoruz. Ve farkında bile değiliz başımıza gelenin. Bunun insanlık için dehşet verici olduğunu söylemek abartı mı? Bence değil.
Bu kadar büyük bir güç başıboş bırakılır mı? Yapay zeka derhal ve çok geniş biçimde düzenlenmeye tabi tutulmalı. Düzenleme ilk aşamada hatalı olabilir. Gelişmeyi yavaşlatabilir, bazı yenilikleri dizginleyebilir. Yine de düzenleme gerekir. Başlangıçta yanlışlar yapılacak diye hiçbir şey yapmamak, sonuçları ölçülemeyen bir gücü denetimsiz büyümeye bırakmaktır. Kurallar da deneyerek, öğrenerek, düzelterek kurulur. Adım adım.
Dahası ve en önemlisi, iktisadın felsefeyle, etiğin ve adaletin büyüme tartışmalarıyla bağını yeniden kurmak zorundayız. Aksi halde sonsuz büyüme modelinin sonunda hepimiz “bom” diye patlayacağız. Mesele yapay zekanın ne kadar büyüyeceği değil. Kimin emeğiyle büyüdüğü, kimin kazandığı ve insanlığa ne bıraktığı.
Ücretsiz kullanımın faturası
Bir uygulamayı açıp soru soruyoruz; yanıtı düzeltiyor, beğeniyor ya da reddediyoruz. Karşılığında kolaylık alıyoruz. Etkileşimlerimizin bir bölümü ise ürünleri geliştirmek ve yeni modelleri eğitmek için kullanılabiliyor. Şirketler bunu kullanım koşullarında açıklıyor. Fakat kullanıcıların çoğu hizmeti almadan önce koşulları okuyup bu katkının değerini hesaplamıyor. Üstelik bazı hizmetlerde ücretli abonelik, model geliştirmeye katkı vermeyi otomatik olarak sona erdirmiyor. Kullanıcı hem eğitmen hem müşteri. Hem sisteme katkı veriyor hem de kredi kartını çıkarıyor. Ücretsiz kullanım şirket için ücretsiz girdi; ücretli kullanım da o girdinin üstüne tahsilat demek.
Kaynaklar
Archie Hall, “Can the AI boom make enough money to sustain itself?,” The Economist, 12 Kasım 2026.
Maria Ressa, “Maria Ressa on Fighting Back Against Big Tech,” Foreign Policy.
Katherine Rundell, The New Society söyleşisi.
Yorumlar (0)
Giriş yaparak yorum yazabilirsin.
İlk yorumu sen yaz.