17 Kasım 2026, Salı · 08:43 Piyasalar Kapalı
borsapanel.com Borsanın nabzı, tek panelde.
Abone Ol

Doğal haklar ve sosyal kontrat

Doğal haklar ve sosyal kontrat

Siyasal teolojinin kontrat teorilerine uzandığı aşikâr iken neden Hobbes, Locke ve Amerikan Devrimine uzanan zincire bir de bu gözle bakmayalım? Gerçi bu patika ne süreklidir ne çizgiseldir fakat Batı aklında ve İngiliz hukukunda kolonilere kadar yayılan bir devamlılık vardır. Bu böyledir ama bir doruk noktası, bu izleğin 17. yüzyıl ortası İngiltere’sinde birkaç yıl içinde, 1742-1749, yaygın ve karmaşık, lineerleştirilmesi güç bir patikaya yerleştiği bir dönem de mevcuttur. Nitekim Victoria Kahn Charles Stuart’ın 1749’daki idamı konusunda “kontratı ihlal etti” tezinin revaçta olduğunu ama ne tür bir kontratı ihlal ettiğinin açık olmadığını yazıyor. İhlal edilen kontrat bir tür evlilik kontratı gibi mi görülmelidir? Charles Stuart’ın kullandığı evlilik mecazı –halk krala kadının kocasına itaat etmesi gerektiği gibi itaat eder- seküler hukukçular ve doğal haklar kuramcıları tarafından tersine çevrilerek kralın halka itaat etmesi gerektiği söylendiği için kontratın bu yorumunun krala yarayacağı belli değildir –ki yaramamıştır. Ekonomik bir kontrat mıdır? Teolojik bir ittifak mıdır –bu durumda kral tanrıyla kendi arasındaki paktı mı bozmuştur yoksa tanrıyla İngiltere halkı arasındaki ilahi anlaşmaya mı müdahale etmiştir? Veya Common Law’un üstü örtük kontratının ihlali mi söz konusudur?

Victoria Kahn 2004 tarihli kitabında yazılı kontratla hatta bir konuşma edimiyle oluşturulan, iki tarafının da yeniden tanımlandığı, kadim feodal kontrattan veya teolojik pakttan farklı yeni ve kaprisli bir kontrat –ekonomistler “wayward contract” kavramını “stochastic contract” olarak düşünüp kendilerine yakın bulabilirler- olarak nasıl kurgulandığını anlatıyor.

İlk olarak acaba insanlar doğal olarak sosyal varlıklar mıdır? Bu durumda sadece politik bir kontrat söz konusudur; sosyal kontrata gerek yoktur. Böyle değilse siyasal düzen önce sosyal kontrat sonra siyasi kontrat şeklinde ikili bir kontratla kurulmuş sayılmayacak mıdır? Yani toplum da devlet de sonradan kontratla kurulmuş, adeta “suni”, kurgular olarak görülecektir. Bu doğruysa Artificiall Man (Hobbes) –“suni insan”- 1990’ların tahayyül edilmiş cemaatler tezini ima ediyor diyemez miyiz? Öyle ya da böyle doğal hukukun geçersiz olduğunu –bu pozisyon insanların eşit olmadıklarını ve özel mülkiyetin haklılığını ima eder- söylüyorsak sadece kurgusal, insan eliyle yapıldığı için “suni” bir kontrat –bu böyleyse toplum da doğal olmadığı için çift suni kontrat- söz konusu olacaktır. Bu kontratın ilahiliği nasıl iddia edilebilecektir? Sekülerleştirirsek bu kontratın kararlılığı nasıl ima edilecektir?

Demek ki kontratın niteliği varlığından daha önemlidir ve söz konusu belirlenim bambaşka insan doğası, toplum, tarih, siyaset, hatta ilahiyat kavramlarına yol açar. Mesela kontrat “suni” veya kurgusal ise ve doğal hukukla ya da Common Law ile temellendirilemiyorsa acaba egemenlik kontratla bile olsa topluma keyfi şekilde dayatılmış olabilir mi? Yani kontrat demekle iş bitmiyor. Kontrat akla ve doğal hukuka değil şiddete ve keyfiliğe dayanıyorsa tartışma büyüyecektir ki Robert Filmer gibi monarşi, hatta patriyarka taraftarları böyle düşünmüştür. Sonuç olarak diktatörlük mutlaka kontratın bozulması yüzünden ortaya çıkmayıp bizzat kontratın kendisine (niteliğine) dayalı olarak özünde, içsel olarak da zuhur edebilir.

Diyelim ki mallar bir şekilde ius humanum tarafından paylaştırılıyor. Nasıl olabilirdi? Hz. Âdem ilk paylaşımı yapmış olabilirdi. İnsanlar bir kral seçmiş ve kral da paylaşıma karar vermiş olabilirdi. Veya insanlar aralarında anlaşma yaparak bir şekilde mülkiyet haklarını belirlemiş olabilirlerdi. Ius naturale bu noktadan itibaren ius humanum’un uygun gördüğü paylaşımı korumak üzere devreye yeniden giriyordu çünkü bu sefer de bir kez insan eliyle yapılmış olan paylaşımın değişim kurallarını koyma yetkisi ius naturale’ye geçiyordu. Doğal hukuk mülkiyetin sadece iki şekilde el değiştirebileceğini bildiriyordu: Mülk sahibinin rızası veya monarkın böyle karar vermesi şarttı.

16. Yüzyıl tartışmalarından bir örnek faydalı olabilir. Kızılderililer topraklarını ve servetlerini –hatta vücutlarını- İspanyollara kendi rızalarıyla veya kendi krallarının emriyle mi vermişlerdi? Bu olmamışsa söz konusu mülklere el konamazdı çünkü İspanya kralının Kızılderililer üzerinde karar verme hakkı yoktu. İspanya kralı Kızılderililerin monarkı olmadığı için “kralın karar verdiği” iddiası savunulamazdı. Kızılderililer kendi arzularıyla topraklarından ve diğer zenginliklerinden vazgeçmiyorlarsa yapılanın adı hırsızlıktı. Elbette İspanya kralının en fazla dominium iurisdictionis hakkı olduğu için Kızılderilileri köle yapmak da söz konusu olamazdı. Kızılderililer ius gentium (uluslar hukuku yani uluslararası hukuk) ile korunuyorlardı. Ancak bu açmazdan çıkış yolu vardı ve zaten asıl tartışma da bu konuda oldu.

Kızılderililer inançsız veya “sapkın” mıydılar? Kızılderililer deli, çocuk veya hayvan mıydılar? Tam bir minor muamelesi görmeleri mümkün müydü? Yani velayet gerektiren bir durumda mıydılar? Vitoria bütün olasılıkları tek tek ele alarak Canon Law ve ius commune temelinde, hatta Aristo ve Scriptures dayanaklarına da başvurarak, Kızılderililerin tüm Pagan haklarına –yani insan haklarına- sahip olduklarını öne sürecektir ki bu tartışma her yönüyle bir ilktir. Böylece kadim doğal hukuk yeni bir nitelik kazanarak “doğal haklar hukukuna” doğru bir sıçrama yapacak, Geç Orta Çağ ve Erken Modern dönemin tüm doğal hukuk mirası İkinci Skolastik ile yepyeni bir parlaklıkla ışıldayacaktı. Bu tartışmada Kızılderili haklarını aşan tezlere de başvurulmuştu.

Birinci soru şuydu: Bu barbarlar İspanyollar gelmeden önce özel veya kamusal gerçek bir dominium sahibi miydiler? Bunların potestas’ı var mıydı? Barbarlar doğal köleler idiyseler ki Aristo bazı kavimler için bunu yazmıştı veya bir şekilde zaten köleleştirilmiş idiyseler İspanyollar onları kendi köleleri yapabilirdi. Bu durumda mallarına da el konabilirdi. Burada iki durum söz konusuydu: Köle idiyseler bir efendileri olabilirdi veya olmayabilirdi. Efendinin terk ettiği köleyi herkes yeniden köle yapabilirdi. “Doğal köle” olan barbar kavim de ilk defa köleleştirilebilirdi. İkinci soru günahkârların dominium sahibi olup olamayacakları, üçüncüsü de kâfirlerin veya sapkınların mallarına el konulup konulamayacağıydı. Vitoria el konulamaz demişti; ondan hemen sonra Salamanca üniversitesi de öyle. Las Casas daha da ileri gidip bu işleri yapanlara lanetler okumuştu. Ancak dinleyen olmadı. Olmadı ama her şey yeni başlıyordu.

İlgili Haberler
Makroekonomi ABD bankacılık uygulamaları: yazılım hatası yüzünden yaygın kesinti yaşandı Euronews TR Ekonomi · 17 dk önce Makroekonomi Ukrayna'ya IMF desteği: 1,6 milyar dolarlık anlaşma yolda CNBC-e · 18 dk önce Makroekonomi Ekonomide dengeler değişebilir! Fed Başkanı Warsh'tan 3 yapay zeka senaryosu Sabah Ekonomi · 21 dk önce Makroekonomi Fon soruşturmasında 7 tutuklama Habertürk Ekonomi · 21 dk önce Makroekonomi Yapay zekâ rallisinde işler tersine döndü: Asya'da satış dalgası CNBC-e · 21 dk önce

Yorumlar (0)

Giriş yaparak yorum yazabilirsin.

İlk yorumu sen yaz.