Antalya’da iklimin siyasi hesabı

Ucuz panel pahalı bağımlılık Berlin’den Antalya’ya Baca dışında neyi ölçeceğiz? İklime uyumun faturası

BM Çevre Programı’na göre mevcut politikalarla bu yüzyılda sanayileşme öncesine göre yaklaşık 2,8 derece ısınmaya gidiyoruz. Ülkeler taahhütlerini eksiksiz yerine getirse bile yaklaşık 2,6 derece görüp göreceğimiz. Halbuki, Paris’te ısınmayı 2 derecenin epey altında tutmaya ve 1,5 dereceyle sınırlamaya çalışacağımıza söz vermiştik.

Geçen hafta Amerikalılar Kongre’nin iki kanadını da Demokratlara verdi. Associated Press’in seçim anketinde oy verenlerin yaklaşık üçte ikisi Trump’ın politikalarının enflasyonu körüklediğini söyledi. Washington sonucu tartışırken Antalya’da BM iklim zirvesi COP31 başladı. Haliyle, aklıma şu soru takılıyor: Seçmen bugünkü enerji faturasını sandığa götürüyorsa, hükümet yarının enerji sistemini kurmanın masrafını kime yazacak?

ABD’de yeni Kongre, Ocak ayında bütçeyi ve yönetimin harcamalarını daha sıkı denetleyebilir. Antalya’da ise bunun hemen bir karşılığı yok. Federal yönetim resmi heyet göndermedi. ABD geçen Ocak’ta Paris Anlaşması’ndan ayrıldı. Anlaşmanın dayandığı BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nden çekilmesi de Şubat 2027’de yürürlüğe girecek. Kongre’de çoğunluk el değiştirdi diye Beyaz Saray’ın dış politikası el değiştirmiyor.

Peki seçmen dünyada da yön mü değiştiriyor? Pew’in 2024 seçimleri incelemesinde hayat pahalılığından ve siyasi düzenden hoşnutsuz olan seçmenlerin pek çok ülkede iktidarları zorladığını görüyoruz. Sonrasında Almanya’da AfD oyunu yüzde 10,4’ten 20,8’e çıkardı. Macaristan’da Viktor Orbán 16 yıl sonra iktidarı merkez sağdaki rakibine kaybetti. ABD’de ise kazanan Demokratlar oldu.

İtirazın adresi ülkeden ülkeye değişiyor. Kutuplaşma konusunda daha temkinliyim. Benzin fiyatı yüzünden oyunu değiştiren biri ertesi sabah komşusunun siyasi görüşü hakkında pekala hâlâ aynı şeyleri düşünebilir. Yani Batı Cephesinde öyle hemen bir şey değişmez. Tepki oyudur verilmiş olan. Cezadır. Ama toptan bir düşünce değişikliği değildir çoğu kez.

BM Kalkınma Programı, 2024’te 77 ülkede sorduğunda, her beş kişiden dördü hükümetinin iklim konusunda daha güçlü adımlar atmasını istedi. Bir otomotiv işçisinin ankette bu cevabı verip ertesi gün fabrikasında kaç vardiyanın kalacağını sormasında şaşılacak bir şey yok. Avrupa’da otomotiv tartışması tam da bu yüzden önemli.

Ucuz panel pahalı bağımlılık

AB, 2040’a kadar net sera gazı emisyonlarını 1990’a göre yüzde 90 azaltma hedefini Mart’ta yasalaştırdı. 2036’dan itibaren bunun en çok beş puanı uluslararası karbon kredileriyle karşılanabilecek.

Otomotivde ise Komisyon, 2035’te yeni otomobil ve hafif ticari araçların egzoz emisyonu için öngörülen yüzde 100’lük azaltımı yüzde 90’a indirmeyi teklif ediyor. Kalan kısmı telafi etmenin yollarından biri de AB’de üretilmiş düşük karbonlu çelik kullanmak. Teklif hala yasama sürecinde. Brüksel, pahalı enerji ve Çin rekabeti karşısında kendi fabrikalarına hareket alanı açmaya çalışırken, yıl başında kesin dönemine giren sınırda karbon düzenlemesiyle ithal çeliğin karbonunu da hesaba katıyor.

Pekin 2035’e kadar sera gazı emisyonlarını zirve düzeyinin yüzde 7 ila 10 altına indirmeyi taahhüt ediyor. Avrupa’nın hesabı 1990’dan başladığı için iki oranı yan yana koyup bir lig tablosu çıkarmanın alemi yok.

Uluslararası Enerji Ajansı’na göre güneş enerjisi tedarik zincirindeki küresel üretim kapasitesinin yaklaşık yüzde 85’i, lityum iyon batarya zincirindekinin yüzde 80’i Çin’de. Ucuz panel sayesinde daha çok işletme kendi elektriğini üretmeyi düşünebiliyor. Aynı panelin hücresi için bütün yollar aynı yere çıkıyorsa, bir üretim kesintisi ya da ihracat kısıtı dünyanın öbür ucundaki yatırımı da geciktirebiliyor.

Bu filmi pandemide maske ararken görmedik mi? Paneli üç ayrı firmadan alabilirsiniz. Üçü de hücreyi aynı yerden alıyorsa fatura sayınız artar, riskiniz pek azalmaz. Başka bölgelerden tedarik daha pahalı olabilir. Aradaki farkı, bir gün mal gelmezse ödeyeceğiniz bedelin sigorta primi gibi düşünün.

Petrol ve gaz fiyatlarını yukarı çeken İran Savaşı da enerji güvenliğinin değerini yeniden hatırlattı. Yakıt ithalatçısı güneşe ve depolamaya yatırım yaparak bu şoka karşı korunabilir. Petrol üreticisi aynı fiyatı görünce yeni bir kuyu açmayı düşünebilir. Biri bir sonraki ithalat faturasını, diğeri bir sonraki ihracat gelirini hesaplıyor.

Bu iki hükümeti aynı geçiş takvimine razı etmek kolay mı? Geçtiğimiz Mart’ta Dünya Ticaret Örgütü üyeleri, elektronik iletimlere gümrük vergisi koymama uygulamasını uzatmakta bile anlaşamadı. İklim masasında hangi tesisin kapanacağı ve maliyeti kimin taşıyacağı konuşuluyor. Peki otuz yılı aşkın süredir kurulan bu masa bugüne kadar neyi değiştirdi?

Berlin’den Antalya’ya

COP, İngilizce Conference of the Parties’in kısaltması. Türkçesi Taraflar Konferansı. 1992’de kabul edilen ve Rio Zirvesi’nde imzaya açılan BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin amacı, atmosferdeki sera gazı birikimini tehlikeli insan kaynaklı iklim değişikliğini önleyecek düzeyde tutmaktı.

Taraflar sözleşmenin nasıl uygulandığına bakmak için ilk kez 28 Mart-7 Nisan 1995’te Berlin’de (COP1) toplanıldı. Gelişmiş ülkelerin mevcut taahhütleri yetersiz bulundu ve daha güçlü yükümlülükler için müzakereler başladı. 9-20 Kasım’daki 31. toplantının başkanı ve ev sahibi Türkiye, müzakereleri yürüten ülke Avustralya.

Berlin’de başlayan müzakere 1997’de Kyoto’da (COP3) gelişmiş ülkeler için bağlayıcı emisyon hedefleri getirdi. 2015’te Paris’te (COP21) hemen bütün ülkeler kendi iklim planını açıklamayı, beş yılda bir yenilemeyi ve ilerlemeyi ortak kurallarla raporlamayı kabul etti. 2022’de Şarm el-Şeyh’te (COP27) iklim kaynaklı kayıp ve zararlar için fon kuruldu, ertesi yıl Dubai’de (COP28) fon işler hale getirildi. Bugün bir ülkenin verdiği sözle yaptığını karşılaştırabiliyoruz.

Emisyon karnesi çok zayıf. Enerji kaynaklı küresel karbondioksit salımı 2025’te yüzde 0,4 daha arttı. BM Çevre Programı’na göre mevcut politikalarla bu yüzyılda sanayileşme öncesine göre yaklaşık 2,8 derece ısınmaya gidiyoruz. Ülkeler taahhütlerini eksiksiz yerine getirse bile yaklaşık 2,6 derece görüp göreceğimiz. Halbuki, Paris’te ısınmayı 2 derecenin epey altında tutmaya ve 1,5 dereceyle sınırlamaya çalışacağımıza söz vermiştik.

Bir kömür santrali kapandığında işini kaybedenler o bölgede yaşıyor. Emisyon azalınca bundan bütün dünya faydalanıyor. COP’un hala yapacağı bir iş varsa, o da bu iki hesabı aynı masaya getirmek.

Antalya’da bunun karşılığı finansman. 2024’te Bakü’de (COP29) gelişmiş ülkelerin öncülüğünde, gelişmekte olan ülkelere 2035’e kadar yılda en az 300 milyar dolar iklim finansmanı sağlanması hedefi kondu. Kamu ve özel kaynakları kapsayan 1,3 trilyon dolar daha geniş bir yıllık hedef.

2025’te Belém’de (COP30) uyum finansmanını 2035’e kadar en az üçe katlama çağrısı yapıldı. Enflasyon hesaba katıldığında bu artış, BM Çevre Programı’nın tahmin ettiği ihtiyacın ancak yüzde 20 ila 29’unu karşılıyor. Antalya’da yeni bir rakam duyarsak ben paranın hangi yıl, kimden ve hangi koşulla geleceğine bakacağım. Taahhüt etmesi kolay. Sonrası?

COP30’da kararlaştırılan adil geçiş mekanizması da Antalya’da bir kömür bölgesindeki işçiye ve işletmeye nasıl destek verileceğini somutlaştırabilir. İkinci küresel durum değerlendirmesi başlıyor, sonuçları 2027’de bekleniyor. Brezilya’nın sunduğu fosil yakıt yol haritası, Dubai’deki COP28 çağrısını uygulamak isteyen ülkelere bir başlangıç noktası veriyor. Bütün tarafları bağlayan bir çıkış takvimi, ABD’nin masaya dönmesi ya da büyük ekonomilerin hedeflerini bu zirvede birden yükseltmesi ise çok daha zor.

Baca dışında neyi ölçeceğiz?

Türkiye’nin 2035 için açıkladığı 466 milyon tonluk azaltım, bugünkü salıma göre değil, ek önlem alınmazsa ulaşılacağı varsayılan düzeye göre hesaplanıyor. Hedeflenen emisyon 643 milyon ton karbondioksit eşdeğeri. Avrupa’ya çelik satan işletme kendi karbonunu ölçmek zorunda. Ama kuraklıkta suyu kesilirse, atığını gönderecek yer bulamazsa ya da havza bozulursa karbon hesabı üretimi ayakta tutmaya yetmez.

Suda hedef, havzadan çekilen suyu azaltırken güvenli suya erişimi korumak. COP30’da kabul edilen uyum göstergeleri su stresini, kullanım verimliliğini ve güvenli içme suyuna erişimi izliyor. Gıda güvenliği ve sağlık da aynı uyum çerçevesinde. Belediyenin arıttığı suyu fabrikaya verecek bir hat kurulduğunda ben tasarrufu fabrikanın sayacında da havzanın toplam su çekişinde de görmek isterim.

Atıkta asıl soru, çöp kamyonu gelmeden önce ne yaptığımız. COP31 başkanlığı, 2035’e kadar dünyada yıllık atık miktarında beklenen artışı yarıya indirmeyi hedefliyor. Bu, başkanlığın Eylem Gündemi’ndeki bir hedef. Bir sanayi sitesinde iki ölçüsü var. Çıkan atığın ne kadarını geri kazandık ve bir ton ürün başına çıkan atığı ne kadar azalttık? Küresel plastik anlaşması ise ayrı bir BM masasında görüşülüyor.

Biyoçeşitlilik de Antalya’da hem uyum görüşmelerinde hem Eylem Gündemi’nde var. 2030’a kadar kara ve iç suların, ayrıca kıyı ve denizlerin en az yüzde 30’unu etkin biçimde koruma hedefi ise ayrı bir BM anlaşma sürecinden, Kunming-Montreal Çerçevesi’nden geliyor. Bir sulak alanı haritada yeşile boyamak kolay. Ben su rejimi düzeldi mi, kuşlar geri döndü mü, ben ona bakarım.

Atık su hattının ilk faturası belediyeye çıkıyor, faydasını fabrika da havza da görüyor. Ayrıştırma tesisinde, sulak alanın onarımında da benzer bir hesap var. Uyum finansmanı konuşurken kimin ödeyeceği kadar kimin faydalanacağını da masaya koyarsak, bu yatırımları yapmak kolaylaşır.

Antalya’nın bilançosuna ben olsam bir de buradan bakardım. Bacadan çıkanı iyi kötü ölçmeyi öğrendik. Şimdi su sayacını, çöp kamyonunu ve fabrikanın yanından geçen dereyi de hesaba katalım diyecek oluyorum ama aynı anda “Emisyonda sanki bir yere vardık da şimdi bir de dereyi konuşuyoruz” dediğinizi duyar gibi oluyorum.

E, peki ne yapalım? Elimizi kolumuzu bağlayıp seyredelim mi?

İklime uyumun faturası

Bir sanayi sitesinin trafosunu sel kotunun üstüne taşımak, fabrikanın soğutma suyu ihtiyacını azaltmak ya da sıcak hava dalgasından önce insanları uyarmak iklime uyumun parçası. Bu işlerin getirisi çoğu zaman yaşanmayan bir elektrik kesintisi, kaybolmayan bir iş günü, ödenmeyen bir onarım faturası. Bir işletmeyi su basmadığında çalışanlar, müşteriler ve belediye de kazanır. Ama yaşanmayan selin geliri diye bir kalem açıp bankaya gösteremezsiniz. Kredi taksiti ise günü gelince ödenmek zorunda. Antalya’da uyum için konuşulan paranın miktarı kadar koşulları da bu yüzden önemli. Riskten kurtulanların sayısı çok, yatırım faturasının üzerinde yazan isim genellikle bir tane. Bunun afili adı dışsallık.