Hizmet talebi neden hızlı artıyor?

Uzaktan kumandadan bugüne Yapısal ve ekonomik özellikler Rant odaklı yapı

ODA VE BORSA SEÇİMLERİ SONRASI (2)

Makine ve donanımlardaki gelişmeler üretim, ulaşım ve iletişimde yeni yapılanmalara yol açıyor. Pazarların büyüyüp çeşitlenmesi hizmet alanlarını genişletiyor. Bağlantı, iletişim, rekabet ve iş birliği alanlarının yayılması hizmet talebini artırıyor.

Dünya genelinde imalat kesiminin görece gerilemesi, özellikle gelişmekte olan ülkelerde sanayileşme süreci tamamlanmadan hizmet kesimindeki hızlı büyümenin imalat kesiminin çok önüne geçmesi, tartışma gündeminde yerini alan sorunlarımızdan biri.

Okuyucu anımsayacaktır, bir önceki yazıda “sanayisizleşmenin” neden bir “eğilim” olduğunu açıklamaya çalıştık. Bu yazıda “hangi etkenlerin hizmet kesimini büyüttüğünü” sorgulayacağız. Sonrasında da “oda ve borsa yönetimlerinin ne yapması gerektiği” konusunda önerilerimizi paylaşacağız.

Uzaktan kumandadan bugüne

Hizmet kesiminin hızlı büyümesinin ardındaki teknolojik gelişmenin değişik etkileri önceki yazıda paylaşıldı. Burada erişebildiğimiz diğer boyutlara da değinelim: Makine ve donanımlardaki gelişmeler üretim, ulaşım ve iletişimde yeni yapılanmalara yol açıyor. “Uzaktan kumanda” olanakları iş ile makine arasındaki etkileşimi değiştiriyor: İş gücünde artış olmaksızın üretim ölçeklerini büyütme olanağı, üretkenlik düzeyini yükseltti. Uzaktan kumandanın bir sonraki aşamasını “otomasyon alanı” oluşturdu. Otomasyon, tekrarlanan ve rutini olan işlerde çalışanlara olan ihtiyacı azalttı; üretkenlik artışları ve verimlilik bir basamak daha yükseldi. Otomasyon uygulamaları belli bir olgunluk kazanınca “otonom uygulamalar” iş süreçlerinde hemen hemen her alana yayılmaya başladı. Özellikle “veri işleme kapasitesinin veri üretim kapasitesini aşması” otomasyon ve otonom uygulamaları hızla değişik iş alanlarına yaydı. Bugün küresel gündemin önemli sorunlarından biri, otonom uygulamaların iş gücü performansını ne kadar artıracağı, ne ölçüde iş gücünün yerini alacağı ve daha başka ne gibi sorunlarla bizleri yüzleştireceğidir.

Pazar alanlarının büyümesi ve çeşitlenmesi “hizmet alanlarını” genişletiyor. Bağlantı, iletişim, rekabet ve iş birliği alanlarının yayılması kadar çeşitlenmesi de “hizmet talebini” artırıyor.

Küreselleşme sürecinin yarattığı “insan ve iş yeri göçleri” de değişik etkilerin kaynağı: İş gücü göçleri gelişmiş ülkelerin sorunlarını istedikleri gibi çözemeyince “iş yeri göçleri” hızlandı. Göç veren yerlerde çöküşlere, göç alan yerlerde görece zenginleşmelere tanıklık ettik.

Küreselleşme iş gücü ve iş yeri göçlerini artırınca “ucuz ithalat” devreye girdi. Ulaşılabilirlik ve erişilebilirlik “iş gücü, mal ve hizmet akışlarını” hızlandırdı. Üretim tesislerinin daha uygun alanlara göçü, göç öncesi yerleşim yerlerinde ekosistemlerin dengelerini bozdu; sadece tesis çalışanlarını değil, sosyal yaşamın öteki aktörlerini de etkiledi.

Geride bıraktığımız yüzyılda üniversite eğitimindeki gelişmeler yeni bir “seçkin azınlık kitlesi” yarattı. Teknolojik gelişmelerin yarattığı “iş süreçleri ve iş gücü profillerindeki” değişmeler, seçkin azınlıkların kendi içlerindeki “hiyerarşileri” de değiştirdi; değiştirmeyi sürdürüyor. Ayrıca seçkin azınlıklar ile büyük kitleler arasında da ayrışmalar gözleniyor. Bütün bu gelişmeler yerleşik dünya düzeninin kurumlarını işlevsiz hâle getiriyor. Teknoloji ve ticaretteki gelişmelerin yarattığı “imalat sanayisindeki görece gerileme”, “iş gücünün örgütlenmesindeki zayıflama”, “gelir eşitsizlikleri” ve “orta sınıfın gerilemesi süreci” hep birlikte sorgulamamız gereken ivedi sorunlarımız.

Jeopolitik oluşumların farklılaşması, hükümet politikalarının daha güvenlikçi ve korumacı çizgiye kayması, iç ve dış göçlerin hızlanması “iş bilgisi ve yönetimi ihtiyaçlarını” yeniden tanımlamayı gerektiriyor.

Taşıma, perakende, toptan satışlar, konut, temizlik, sağlık, eğitim, finansman ve diğer hizmet alanlarındaki talep artışı, üretim ve ticaretin fiziki ve sanal platformlarında hizmet talebini de değiştiriyor.

İmalat kesiminin görece gerilemesi çok yakından izlenmesi gereken sorunlarımız arasında önemli bir yere sahip. Hizmet kesiminin yapısal ve ekonomik özelliklerini sorgulayarak faydalı bilgiyi çoğaltmadan sağlıklı gelecek inşası zor.

Yapısal ve ekonomik özellikler

İşlerimizi gerektiği gibi yönetebilmek için “hizmet üretiminin yapısal ve ekonomik özelliklerini” sorgulamalıyız. Ekonomik büyümenin temel değişkenlerinden biri olan “faydalı bilginin çoğaltılması” için hizmet üretimi konusunda net bilgiye olan ihtiyaç artıyor. İhtiyaçları tanımlama ve önceliklerini belirlemede faydalı bilginin yeterliliği belirleyici öneme sahip.

Hizmet üretimini imalat kesiminden ayıran yapısal ve ekonomik özellikleri sorgulayarak bilgi alanımızı genişletebiliriz. Gelin hep birlikte aşağıda sıraladığımız varsayımları sorgulayalım; eksiklerini tamamlayalım, yanlışlarını düzeltelim ve kendimize izleyebileceğimiz bir yol açalım:

- Mallar bozulur, eskir; hizmet ise uzun ömürlüdür. Hizmeti dağıtmak, hizmete erişmek ve hizmetten yararlanmak daha kolaydır: Hizmet üretiminin mal üretiminden yapısal farklarından biri “bozulma ve eskime” süreçleridir. Mallar eskir, aşınır, bozulur; hizmetler ise daha dayanıklıdır. Hizmet üretimi, en çarpıcı örneği bilgi paylaşımında olduğu gibi paylaşıldıkça büyür; kullanıldıkça zenginleşir; zenginleştikçe ürettiği değer artar; değer arttıkça da insan yaşamını kolaylaştırma işlevi gelişir. Hizmet üretimi, “kendini yeniden üretme hızı” sayesinde sonlu bir ömürden sonsuz bir ömre evrilir.

Ayrıca hizmet üretiminin iletilmesi, olgunlaştırılması ve çoğaltılması, mal üretimine göre kolaydır. Konumuz hizmet üretimi ve ihracatı ise önce ürettiğimiz hizmetin küresel ekosistemdeki hangi boşlukları dolduracağı hakkında net bilgi sahibi olmamız gerekir. Hizmet üretimiyle ilgili yeni bilim ve teknoloji gelişmelerinin yaratacakları iş süreçleri ve iş gücü profilleriyle ilgili eğilimleri yakından izlemek hayati öneme sahiptir. Eğilimlerin hizmet üretimi alanında yarattığı fırsatları en üst düzeyde değerlendirmek, tehlikeleri de en düşük maliyetle savuşturmak için “ulusal hizmet üretimi stratejimizin” kurgulanması ve kamuoyu ile paylaşılarak amaç, hedef, politika ve uygulamalara aktarılması gerekir.

- Hizmet üretimi “abone sistemine” uygundur; düzenli ödeme güvenilir nakit akışları yaratır: Hizmet üretiminin bir başka yapısal ve ekonomik özelliği, ürünlerin “abone sistemi” ile değerlendirilebilmesidir. Üretilen hizmetin sağladığı yararı yaygınlaştırmak ya da insanların o hizmetle ilgili satın alma güdülerine karşılık vermek için abonelik sistemi daha düşük maliyetle ölçeklendirilebilir. Abonelik sisteminde daha çok insana dokunarak abone sayısını artırmak kolaydır. Abone sayısı arttıkça gelir artışı hızlanır. Ayrıca abonelerin ve ödedikleri bedellerin izlenmesi de bugünün teknolojileriyle etkili bir şekilde yapılabilir. Düzenli ödeme almak, düzgün bir nakit akışı yaratmak, geri bildirimlerle aksamaları anında saptamak ve ince ayarlarla bu aksamaları giderip sistemin kendini yenilemesini sağlamak mal üretimine göre görece kolaydır. Zenginlik üretimi açısından hizmetler büyük bir potansiyele sahiptir: Hizmet üretimi ihmal edilmeden “imalat-hizmet dengesinin” kurulması etkili kalkınmanın gerek şartıdır.

Rant odaklı yapı

- Üreticileri, tüketicileri, sağlayıcıları ve sahipleri bir araya getiren platformlar, özellikle dijital teknoloji ağırlıklı yeni yapılanmada “hizmet ağırlıklı” ve “transfer işlemlerinden kazanan, rant odaklı” yapılar olarak karşımıza çıkıyor: Hizmet üretimini sorgulayacaksak, küresel ticarette etkinlikleri artan yeni platform yapılarını, işleyişlerini, aktörlerini ve kendi konumumuzu gözden geçirmeliyiz. Bugün teknoloji şirketlerinin temel özelliği, platformlara hâkim olmaları ve platformlardaki mal transferlerine aracılık etmeleri nedeniyle olağanüstü gelir sağlamalarıdır. Genel olarak ticaret sistemi küçük ya da büyük platformlarda ürünlerin transfer işlemleri aracılığıyla “ranta el koyma” gücünü kullanmaya dayanır. Servet ve sermayeye el koyma odağından baktığımızda, hizmet üretimini artırmak, kalitesini yükseltmek, küresel düzlemde karşılık bulmasını sağlamak için yeni platform oluşumlarını bilmek, platformlarda etkili biçimde konumlanmak için siyasi iradenin, bürokrasinin, iş dünyasının, medyanın ve sivil inisiyatiflerin bir plan çerçevesinde hareket etmeleri gerekiyor. Plana dayalı ortak bir anlayışa, ortak dile sahip olmalıyız. Son yıllarda “teknofeodaller” diye adlandırılan önde gelen teknoloji şirketlerinin stratejilerini bilmeden, taktikleri üzerine kafa yormadan, uygulamalarının bize nasıl yansıyacağını hesaplamadan “hizmet üretimi ve ihracatını” yerli yerine oturtamayız. Hizmet üretimi ve ihracatımızı artırmak istiyorsak platform yapıları, işlevleri ve kültürü hakkında net bilgi sahibi olmalıyız; kendi olanaklarımızı değerlendirerek bu alanda var olmanın “yol haritaları” üzerinde uzlaşmalıyız.

- Sıfır marjinal maliyetle üretim ve dağıtım alanlarının gelişmesi “hizmet odaklı iş” yapma anlamına geliyor: Mal üretiminde sıfır marjinal maliyet çok sınırlıdır. Hizmet üretiminde ise herhangi bir ek maliyet gerektirmeden hizmeti değerlendirme ve sıfır marjinal maliyetle üretim yapma potansiyeli vardır. Hizmet üretiminin bu özelliğini dikkate alarak platformlarda bağlantı, iletişim, rekabet ve iş birliklerinin işleyişinin ince ayrıntılarını bilirsek “hizmet üretimi ve ihracatı” konusunda piyasanın hangi boşluklarını doldurarak ilerleyebileceğimizi de netleştirebiliriz. Çok tekrarladığımız genellemeye dönüş yapalım: Gelişme yaratmanın temel ilkesi, net bilgi sahibi olmak, olanak ve kısıtlarımızı etkin biçimde koordine etmek ve karşılaştırmalı üstünlük yaratacak alanların önceliklerini belirleyerek bu alanlara odaklanmaktır. Ülkemiz insanı başta olmak üzere erişilebilir diğer kaynakları dikkate alarak hizmet ihtiyaçlarını tanımlamalıyız; ihtiyaç önceliklerini belirlemeliyiz, hangi ihtiyaçlarımızı karşılamada üstünlüğümüz olduğunu bilmeliyiz, hizmet üretiminde etkinlik ve verimliliği artıran iş süreçlerine hâkim olmalı ve insan kaynağını ona göre yetiştirmeliyiz. Hizmet ihracatını artırmak için hizmet üretiminin sıfır marjinal maliyet potansiyellerini değerlendirme konusunda ülke ölçeğinde politikalar, hedefler ve stratejiler üzerinde uzlaşmalı; gönüllü katılımı artırarak güç yaratmalıyız.

Bir sonraki yazıda “hizmet kesiminin yapısal ve ekonomik özelliklerinin” diğer boyutlarını tartışarak “imalat ve hizmet kesimi dengesinin” nasıl kurulabileceğiyle ilgili oda ve borsa yönetimlerine çağrı yapılacaktır.