Kaygan zemin: Irak karışık, Avrasya’da kartlar yeniden dağıtılıyor

Kafkasya’da Trump koridoru ve İran’a kuzeyden kuşatma En kaygan zemin: Bakü-Ankara ilişkileri Trump İran’da geri adım mı attı? Suriye, Yemen ve Irak: Yeni güç mücadelesi Rusya’dan İsrail’e beklenmedik temas Trump ABD’de de geri adım atıyor

Zengezur’daki Amerikan kontrolü Türkiye’nin İran, Rusya ve Çin ile ilişkilerinde ciddi sorunlar yaratabilir. Bakü’nün dış politika tercihlerinde İsrail’in ağırlığını ayrıca dikkate almak gerekli. Irak’taki Kürt siyasi yapısının parçalanması Türkiye’nin güvenlik hesaplarını da doğrudan etkileyebilir.

Türkiye’nin içinde bulunduğu coğrafya tam anlamıyla kaygan bir zemine dönüştü. Yıllardır değişmez kabul edilen ittifaklar bir gecede bozulurken yan yana gelmeleri mümkün görülmeyen ülkeler beklenmedik iş birliklerine yöneldi.

İran savaşı yalnızca Orta Doğu’nun değil, Kafkasya’dan Hazar Havzası’na, Irak’tan Orta Asya’ya uzanan geniş bir coğrafyanın güç dengelerini değiştirdi.

Kafkasya’da Trump koridoru ve İran’a kuzeyden kuşatma

İran savaşının etkileri Güney Kafkasya ve Hazar Havzası’nda giderek daha belirgin hâle gelmeye başladı. Son iki haftada yaşanan üç gelişme, Washington’ın bölgeye ilişkin stratejisinin “İran’ı kuzeyden de kuşatmak” olduğunu ortaya koydu.

28 Ekim’de Ermenistan Parlamentosu, Zengezur güzergâhındaki TRIPP (Uluslararası Barış ve Refah için Trump Rotası) projesine ilişkin ABD ile yapılan çerçeve anlaşmasını onayladı. Kurulacak geliştirme şirketinde Amerikan tarafına yüzde 74 pay verildi. İlk işletme ve geliştirme süresi 49 yıl olarak belirlendi. Amerikalılar Zengezur üzerinden Kafkasya’ya giriş yapıyorlar.

İran’ın bu duruma tepkisi çok sert oldu. İran’ın eski dışişleri bakanlarından Ali Ekber Velayeti, Trump ve müttefiklerinin İran’ın kırmızı çizgilerini aşmaya kalkması hâlinde karşılık göreceklerini söyledi.

7 Kasım’da ise ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), Iron Gate Görev Gücü’nün kurulduğunu açıkladı. Görev gücünün hedefi, İran’ın kara sınırları ve Hazar Denizi üzerinden yürüttüğü silah, teknoloji ve yaptırıma tabi malzeme tedarikini engellemek olacak.

ABD’nin Zengezur’a, üstelik 49 yıl gibi çok uzun bir süreyle yerleşmesinin etkisi, sadece İran’ın kuzeyden kuşatılmasıyla kalmayacak. ABD aynı zamanda Rusya’nın Kuzey-Güney Ulaştırma Koridoru ve Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi üzerinde jeopolitik baskı imkânına da kavuşacak.

Zengezur’daki Amerikan kontrolü Türkiye açısından tam bir “kaygan zemin”. Yıllardır Zengezur ile Orta Asya Türk dünyasına açılma hesapları yapan Ankara’nın bu planları mevcut koşullarda Kafkasya’ya genişleyen Amerikan hegemonyasının ve bölgesel müttefiklerinin çıkarlarına bağlanıyor. Bu durum Türkiye’nin İran, Rusya ve Çin ile ilişkilerinde ciddi sorunlar yaratabilir.

En kaygan zemin: Bakü-Ankara ilişkileri

Bölgedeki en dikkat çekici gelişmelerden biri de Azerbaycan ile Türkiye arasındaki ilişkilerde yaşanıyor. Başörtüsü mevzusuyla tepe noktasına çıkan Ankara-Bakü gerginliği, Erdoğan yönetiminin birbiri ardına attığı geri adımlarla (şimdilik) kontrol altına alınmış gibi. Ancak Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Şuşa’ya kadar bizzat gitmesi bile gerilimi tamamen ortadan kaldırmış değil.

Aliyev, Hankendi’deki zafer kutlamalarında Azerbaycanlı subayları işaret ederek Ermenilere ders verenlerin bu askerler olduğunu söyledi. Erdoğan’ın da katıldığı törendeki bu çıkış, Erdoğan’ın daha önce sarf ettiği ve Bakü’de tepkiyle karşılanan “nasıl ki Karabağ’a girdiysek” cümlesine verilmiş bir yanıt gibi.

Aliyev bunun üzerine sosyal medya paylaşımı üzerinden de Erdoğan hükûmetine mesaj vermekten geri durmadı. Karabağ’ın kurtarılmasının yıl dönümü nedeniyle Türkiye’de ana muhalefetteki Yeni Parti lideri Özgür Özel’in kendisini telefonla aradığını duyurdu. Oysa Karabağ’ın kurtarılmasından itibaren Özel her yıl Aliyev’i arıyor, ancak Azerbaycan Cumhurbaşkanı bu teması kendi resmî sosyal medya hesabından hiç duyurmuyordu. Belki de Erdoğan ve AK Parti hükûmetine Bakü’nün en ağır mesajı da bu oldu.

Bakü’nün dış politika tercihlerinde İsrail’in ağırlığını da ayrıca dikkate almak gerekli elbette; Aliyev, siyasi ve ekonomik maliyet hesabında Türkiye’yi değil, Ankara’nın giderek daha fazla karşı karşı gelmeye başladığı Tel Aviv’i karşısına almanın daha zor olacağı sonucuna varmış görünüyor. İsrail, Azerbaycan’la yalnızca savunma sanayisi ve istihbarat alanlarında iş birliği sağlamakla kalmadı, Washington yönetimine kolay erişim ve ABD Kongresi’ndeki güçlü lobi ağları da sundu.

Bu ilişki, İran’la yaşanan gerilim nedeniyle daha da önem kazandı.

Trump İran’da geri adım mı attı?

İran da hâlâ Orta Doğu’nun en “kaygan zemini” olmaya devam ediyor.

ABD yönetimi bir taraftan İran’a yönelik deniz ablukasını sürdürüp şimdi de kuzeyden, Hazar Denizi üzerinden, Tahran’ın dünyaya açılan yollarını kapatmaya çalışırken diğer yandan diplomasiyi zorlamaya devam ediyor. Trump’ı diplomasiye mecbur eden ise ABD’nin iç politikası. 3 Kasım ara seçimlerinde Cumhuriyetçiler o kadar büyük bir yenilgi aldılar ki, Trump yönetiminin özellikle orta ve uzun vadede Tahran’la “dalaşmaya” pek hâli kalmadı.

Bu nedenle, bizzat Trump’ın da sosyal medya paylaşımlarında söylediği gibi, Washington İran meselesinde “status quo”yu, yani mevcut durumu korumaya çalışacak gibi. Bu arada Katar ve Pakistan üzerinden yürütülen dolaylı barış görüşmeleri de sonuç verirse, hem Tahran hem Washington kendi kamuoylarına “kazandık” mesajı verebilecekler.

Suriye, Yemen ve Irak: Yeni güç mücadelesi

İran savaşının bölgesel sonuçları Suriye ve Irak’ta da kendisini gösteriyor.

Suriye Dışişleri Bakanı Esad Hasan Şeybani, ülkesinin Yemen’de uluslararası alanda tanınan hükûmetin ve Suudi Arabistan’ın yanında durduğunu, İran destekli Husilere karşı bu tutumu benimsediğini açıkladı. Şam yönetimi, Yemen’e asker gönderileceği yönündeki iddiaları ise reddetti. Ancak Şeybani’nin açıklamaları, yeni Suriye yönetiminin Riyad ile stratejik ortaklığını güçlendirme ve İran destekli silahlı gruplara karşı pozisyon alma arayışını ortaya koydu.

Irak’ta ise çok daha derin bir kriz yaşanıyor; Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nde KYB’nin (Kürdistan Yurtseverler Birliği) hükûmetten çekilmesi ve Süleymaniye’de Erbil yönetimine karşı alternatif kabine toplantısı düzenlenmesi, Kürt siyasi yapısındaki ayrışmayı büyüttü. Bu gelişme, iki Kürt partisinin iktidar mücadelesiyle birlikte Irak’ta Kürtlerin anayasal ve kurumsal statüsünün geleceğini de ilgilendiriyor. Iraklı Kürtler açısından temel tehlike, elde edilmiş anayasal ve kurumsal statünün iç siyasi ayrışma nedeniyle işlevsizleşmesi, hatta çökmesi.

Talabani ekibinin Kuzey Irak’taki Kürdistan yönetiminden ayrılmasını İran etkisinden azade tutmak mümkün değil. İran’ın Irak üzerindeki etkisi, ABD ve İsrail saldırıları nedeniyle ortadan kalkıyormuş gibi görünüyordu. Şimdi âdeta diriliyor. ABD de bu durumun farkında. Nitekim ABD’nin Ankara Büyükelçisi Tom Barrack’ın âdeta Bağdat’ı mesken tutması ve hem Kürt grupları birbirleriyle hem de Kuzey Irak yönetimini Bağdat’la barıştırma çabaları bunu gösteriyor. Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi’nin Musul Uluslararası Havalimanı’nda silahlı gruplarla bağlantılı bazı sözleşmeleri feshetme kararını desteklediğini açıklayan Barrack, milislerin Irak kurumları üzerindeki etkisinin sona erdirilmesini ve devlet otoritesinin güçlendirilmesini istedi.

Türkiye açısından bir “kaygan zemin” de Irak’ta yaşananlar; Irak’taki Kürt siyasi yapısının parçalanması, Türkiye’nin güvenlik hesaplarını da doğrudan etkileyebilir. Bu durum, Ankara’da yürütülen çözüm sürecinin geleceği açısından da yakından izlenmesi gereken yeni bir risk alanı oluşturuyor.

Rusya’dan İsrail’e beklenmedik temas

Bölgedeki ittifakların ne kadar değişken hâle geldiğini gösteren bir başka gelişme de Rusya’dan geldi.

Rus askerî istihbarat teşkilatı GRU’nun başkanının İsrail’e sürpriz bir ziyaret gerçekleştirdiği bildirildi. Ziyaretin, Ukrayna’nın Rusya’nın derinliklerindeki hedeflere yönelik uzun menzilli İHA saldırılarında İsrail merkezli HISKY şirketinin SmartLITE uydu terminallerini kullandığı iddialarıyla bağlantılı olabileceği değerlendiriliyor. Ukrayna savaşı nedeniyle Batı ile karşı karşıya gelen Rusya’nın, İran savaşının ardından İsrail’le de yeni bir güvenlik ilişkisi kurması dikkat çekici.

Trump ABD’de de geri adım atıyor

Trump’ın siyasi güç kaybı iç politikaya da yansıdı. Ara seçim yenilgisi sonrası Cumhuriyetçilerin Hispanik ve Latin kökenli seçmenler arasında destek kaybetmesi, Beyaz Saray’ı yeni bir arayışa itti.

Trump, CBS’in 60 Minutes programında göçmenlik polisinin (ICE) çok sert davrandığını ve yeni Kongre’de Demokratlarla çalışmak istediği başlıca konunun göçmenlik olduğunu söyledi. Fox News’e göre İç Güvenlik Bakanlığı’na bu konuda talimat verdi.

Trump ilk döneminde de Demokratlar ile Cumhuriyetçilerin göçmenlik konusunda vardığı uzlaşmalara destek sinyali vermiş, son aşamada geri adım atmıştı.

Trump’ın 2024’te kendisini Beyaz Saray’a taşıyan Hispanik ve Latin seçmenlerin önemli bölümünün desteğini kaybetmesi, Cumhuriyetçiler için uzun vadeli bir seçim sorunu yaratmış görünüyor. Teksas gibi Cumhuriyetçilerin güçlü olduğu bir eyaletteki kayıplar bunun en net işaretleri arasında. Göçmenlik politikasında yumuşama arayışı, seçmen tabanını yeniden kazanma girişimi olarak da değerlendirilebilir.