Mahfi Eğilmez yanıtladı: Köy Enstitüleri ABD'nin isteğiyle mi kapatıldı?

YAYINLAMA 10 Kasım 2026 21:45

GÜNCELLEME 10 Kasım 2026 21:46

Ekonomim haberlerini Google'da daha sık görün Ekonomim'i tercih ettiğiniz kaynaklara ekleyerek nitelikli haberlere daha kolay ulaşın.

İktisatçı Mahfi Eğilmez, Kendime Yazılar adlı blogunda yayımladığı "Köy Enstitüleri ve Marshall Yardımı" başlıklı yazısında, Köy Enstitülerinin kapatılma sürecini ve Marshall Planı ile ilişkisini ele aldı. Eğilmez, ABD'nin enstitülerin kapatılmasını doğrudan şart koştuğuna ilişkin bir kayıt bulunmadığını belirtirken Türkiye'nin o dönemdeki ekonomik ve siyasi tercihlerine vurgu yaptı.

Köy Enstitülerini Cumhuriyet'in köy kalkınması ve eğitim sorununa getirdiği en özgün çözümlerden biri olarak tanımlayan Eğilmez, sistemin yalnızca öğretmen yetiştirmeyi değil, eğitimle üretimi birleştirerek kırsal kalkınmayı sağlamayı amaçladığını anlattı.

Köy Enstitüleri Marshall Yardımı nedeniyle mi kapatıldı?

Köy Enstitülerinin kapatılmasında ABD'nin rolüne ilişkin tartışmalara değinen Eğilmez, Marshall Planı ile enstitülerin tasfiyesi arasındaki ilişkiyi şu sözlerle anlattı:

"Marshall Planı yardımlarının Köy Enstitülerinin kapatılması için doğrudan bir koşul içerdiğine ilişkin bir kayıt bulunmuyor. Bu nedenle enstitülerin ABD tarafından Marshall yardımının bir koşulu olarak kapatıldığını söylemek tarihsel açıdan fazla kesin bir iddia olur. Buna karşılık, Türkiye'nin Marshall Planı'yla birlikte girdiği yeni ekonomik ve siyasal yönelim ile Köy Enstitülerinin tasfiyesi arasında güçlü bir tarihsel bağ kurmak mümkün."

Köy Enstitülerinin tasfiyesi 1946'da başladı

Köy Enstitülerinin temelleri 1936'da başlayan Köy Eğitmeni projesiyle atıldı. İsmet İnönü'nün siyasi desteği, Milli Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel'in öncülüğü ve İsmail Hakkı Tonguç'un eğitim anlayışıyla şekillenen sistem, 1940'ta hayata geçirildi.

Enstitülerin özgün yapısı, resmi olarak kapatılmalarından yıllar önce değişmeye başladı.

Eğilmez, sürecin başlangıcını şöyle anlattı:

"Köy Enstitülerinin tasfiyesi 1954'te bir anda gerçekleşmedi. 1946'dan itibaren kurumların yapısı ve müfredatı değiştirilmeye başlandı. Hasan Âli Yücel'in Milli Eğitim Bakanlığı'ndan ayrılmasının ardından Reşat Şemsettin Sirer döneminde enstitülerin özgün eğitim anlayışı önemli ölçüde dönüştürüldü. Karma eğitim kaldırıldı, müfredat değişti ve enstitüler giderek klasik öğretmen okullarına yaklaştırıldı."

1950'de Demokrat Parti'nin iktidara gelmesiyle sürecin yeni bir aşamaya girdiğini belirten Eğilmez, Köy Enstitülerinin özellikle toprak ağaları ve muhafazakâr çevrelerin eleştirilerine hedef olduğunu, kurumların komünist olmakla suçlandığını aktardı. Enstitüler, 27 Ocak 1954'te resmen kapatıldı.

"Türkiye'nin nasıl kalkınacağına ilişkin farklı yaklaşımlar karşı karşıya geliyordu"

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Türkiye'nin Sovyetler Birliği karşısında ABD ve Batı ittifakına yöneldiğini hatırlatan Eğilmez, 1947'de Truman Doktrini, 1948'de Marshall Planı ve 1952'de NATO üyeliğinin bu dönüşümün önemli aşamaları olduğunu belirtti. Aynı dönemde Türkiye'de tarımda makineleşme hız kazanırken dış kaynaklı tarım makinelerinin kullanımı da arttı. Köy Enstitüleri ise eğitim, insan gücü ve yerel üretim üzerinden şekillenen farklı bir kalkınma anlayışına dayanıyordu.

Eğilmez, iki model arasındaki ayrımı şu sözlerle ortaya koydu:

"Oysa Köy Enstitüleri modeli, kalkınmayı büyük ölçüde eğitim, insan gücü, yerel üretim ve köyün kendi imkânlarının geliştirilmesi üzerinden planlıyordu. Dolayısıyla ortada yalnızca bir eğitim sistemi tartışması yoktu. Türkiye'nin nasıl kalkınacağına ilişkin farklı yaklaşımlar da karşı karşıya geliyordu. Bir tarafta köylünün eğitim ve üretim kapasitesini içeriden geliştirmeye dayanan bir model, diğer tarafta makineleşme, dış kaynak ve Batı ekonomisiyle daha fazla bütünleşmeyi öne çıkaran bir yaklaşım vardı."

Soğuk Savaş'ın Köy Enstitülerine etkisi

Köy Enstitülerinin kapatılma sürecinde dönemin siyasi atmosferine de yer veren Eğilmez, "Soğuk Savaş'ın anti-komünist atmosferi de bu dönüşümün siyasal koşullarından biriydi. Köy Enstitülerinin kolektif çalışma ve üretime dayalı yapısı, dönemin bazı siyasal çevreleri tarafından komünizmle ilişkilendirildi" ifadelerini kullandı.

Eğilmez, enstitülerin kapatılmasının Türkiye'nin Marshall Planı sonrasında ABD merkezli Batı ittifakına ekonomik, siyasi ve askeri açıdan daha fazla bağlanmasıyla birlikte değerlendirilmesinin önemine değindi.

Yazısını Köy Enstitülerinin Türkiye'nin kalkınma tarihinde taşıdığı yere vurgu yaparak tamamlayan Eğilmez, "Sonuçta 1954'te kapatılan yalnızca bir okul sistemi değildi. Cumhuriyet'in köy kalkınması için geliştirdiği dünyaya örnek olabilecek özgün modellerden biri terk edilmiş oldu" dedi.