Sabah uyandığında yatağının bulunduğu odanın hâlâ orada olduğuna güvenir, kapıyı açtığında dışarıdaki dünyanın bir gecede tamamen değişmediğine güvenir. Söylenen sözlerin bir anlam taşıdığına güvenir, bir dostunun verdiği sözü tutacağına güvenir, hukukun kendisini koruyacağına güvenir, bir kurumun görevini yapacağına güvenir, doktorun bildiğini kendisine dürüstçe söylediğine güvenir, öğretmenin doğruyu öğretmeye çalıştığına güvenir. Bir haberin en azından bütünüyle uydurma olmadığına güvenir ve nihayet, gördüğü şeyin gerçekten gördüğü şey olduğuna güvenir.
İnsan bütün bunları her sabah yeniden hesaplayarak yeni güne başlamaz, güvenerek yaşamak zorundadır. Bu yüzden güven kaybolduğunda yalnızca hayat zorlaşmaz, hayatın anlamlandırılma biçimi de değişir. Dolayısıyla güven, aslında insanın dünyayla yaptığı görünmez sözleşmedir.
Bu sözleşmenin maddeleri yazılı olmamasına rağmen hayatımızın neredeyse her alanında vardır. Bir arkadaşımızla konuşurken her cümleyi "Acaba yalan mı söylüyor?" diye çözümlemeyiz, bir marketten aldığımız ürünün içinde yazanların tamamen uydurma olduğunu varsaymayız, bir mahkeme kararının kişisel öfkeye göre değil, belirli hukuk kurallarına göre verileceğini düşünürüz. Bir üniversite senatosunda alınan kararların liyakat ve ölçütlerle ilişkili olduğunu varsayar, bir sınavın sonucunun önceden belirlenmediğine inanırız. Bilimsel bir araştırmanın verilerinin tamamen yanlış olmadığını kabul ederiz, bir yapı mühendislik sisteminin bizi taşıyacağını düşünürüz.
Aynı şekilde bir uçağa bindiğimizde onu kullanan sistemin belirli güvenlik kurallarına göre çalıştığına inanırız, inanmak zorundayız. Sebebi ise insanın her şeyi sıfırdan doğrulama imkânı yoktur. İnsanlık, toplumsal bağlamda kendisi güven üzerine kurulmuş bir iş bölümü olup herkes her şeyi bilemez, her şeyi yapamaz, her şeyi denetleyemez.
fazla okuBu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field)
Bu nedenle insan başkasının bilgisine, emeğine, uzmanlığına ve sorumluluğuna belirli ölçülerde güvenmek zorundadır. Güven ortadan kalktığında ise yalnızca ilişkiler değil, bu iş bölümü de çözülmeye başlar ve bir toplumda insanlar birbirine güvenmiyorsa, herkes kendi küçük kalesini kurmaya başlar.
Kimse kimseye borç veremez hâle gelir, sözle yetinmez, her şeyin yazılı olmasını, her şeyin kayıt altına alınmasını ister, sürekli denetlenmesini ister. Tüm işlemler için yeni bir kontrol mekanizması kurulur. Bir süre sonra toplum, güven yerine denetimle ayakta tutulmaya çalışılır.
Fakat denetimin de bir sınırı vardır; her şeyi kontrol etmek mümkün olmadığı gibi insanın her adımını izleyemez, düşüncesini ölçemez, niyetini okuyamaz, her ilişkisini denetleyemezsiniz. Bir toplum, Jeremy Bentham’ın panoptikon modelindeki gözetimle ayakta kalamaz. Sebebine gelince; gözetim arttıkça güven kendiliğinden artmaz, tam tersine, daha da azalır. İnsan izlenildiğini bildikçe davranışını değiştirebilir çünkü bu, içten gelen bir sorumluluk değildir.
Gerçek güven ise insanın gözetlenmediği anda da doğru davranacağına ilişkin inançtır. Güvenin en büyük düşmanı bazen yalan değildir, sürekli şüphe hâlidir. Şüphe insan için elbette gereklidir ve hakikati arayan insanın şüphe etmesi gerekir. Yalnız, iki şeyi birbiriyle karıştırmadan şüphe ile güvensizliği birbirinden ayırt etmek gerekir. Şüphe, hakikate ulaşmak için sorar, güvensizlik ise cevap ne olursa olsun inanmayı reddeder. Şüphe: "Bunu nasıl bilebiliriz?" diye sorarken güvensizlik: "Hiçbir şeye güvenemeyiz" der.
Birincisi düşüncenin başlangıcı iken ikincisi düşüncenin sonu olabilir; hiçbir şeye güvenmeyen insan sonunda olguları anlamlandırmakta zorlanabilir ve karşımızda çağımızın büyük paradokslarından biri belirir: Bilgi çoğaldıkça güven artmak zorunda değildir. Tam tersine, bilgi fazlalığı insanı daha fazla kuşkuya sürükleyebilir.
İnsan neye inanacağını şaşırdığında, sonunda her şeyi aynı anda doğru ve yanlış kabul etmeye başlayabilir. Böyle bir yaklaşım, davranış biçimi, hakikat açısından tehlikeli bir noktadır. Şöyle ki, hakikatin değersizleşmesi insanların yalana inanmasıyla gerçekleşmez, insanların artık doğru ile yanlışı ayırt edebileceğine inanmamalarıyla gerçekleşebilir.
Maalesef dijital çağın bu sorunu daha da karmaşık hâle getirdiği yadsınamaz bir gerçek olarak karşımızda durmaktadır: Eskiden bir görüntünün varlığı, onun gerçek olduğuna dair güçlü bir işaretti. Bir fotoğraf vardı, bir olay yaşanmış olmalıydı.
Örneğin ses vardı, insan konuşmuş, bir olay gerçekten gerçekleşmiş olmalıydı. Artık bu varsayımlar giderek zayıflayarak yapay zekâ bize gerçeğin temsilini değil, gerçeğe benzeyen yeni temsiller üretmektedir. Daha önceki yazılarımızda dikkat çektiğimiz kavram yeniden karşımıza çıkmaktadır: Simülakr.
Fakat gelinen son durumda ve devam eden süreçte "Simülakr ve Disneyland" yalnızca insanın ürettiği bir temsil olmaktan çıkmış, dijital ortamda yapay zekânın üretimi hâline dönüşmüştür. Üstelik bunu daha hızlı, daha ucuz ve daha ikna edici biçimde yapabilmektedir. Bu noktada mesele artık yalnızca "Bu doğru mu?" değildir. Daha temel bir soru ortaya çıkar:
Doğruluğu nasıl sınayacağız?
Bir sistem yanlış bilgiyi milyonlarca kez tekrarladığı için doğru görünmeye başlarsa ve bir insan aynı yalanı farklı ekranlarda tekrar tekrar görürse, sonunda o yalanın gerçekliğine dair psikolojik bir güven geliştirmez mi?
Evet, zihin tekrar edilen şeylere aşinalık üzerinden güven geliştirebilir. Böylece hakikatin karşısına yalnızca yalan değil, aşinalık da çıkabilir, insan doğru olduğu için değil, çok gördüğü için inanmaya başlar. Bir sistemin çok şey söyleyebilmesi, sık tekrar etmesi söylediklerinin doğru olduğu anlamına gelmez, bu ayrım yapılmazsa yeni bir otorite biçimi ortaya çıkabilir: Algoritmik otorite.
Bu otorite sarmalından çıkabilmek için yeniden hukuka dönmek kaçınılmazdır. Hukuk yalnızca ceza vermek için değil, güven üretmek için de vardır ve bir toplumda insanlar hukukun kişilere göre değişmediğine inanıyorsa, aynı davranışın güçlü için başka, güçsüz için başka sonuç doğurmadığına inanıyorsa, güvenebilir. Bu güven kaybolduğunda insanlar yalnızca hukuktan değil, birbirlerinden de uzaklaşmaya başlar. Hukukun korumadığı yerde insan kendi gücüne yaslanmaya başlayabilir; gücü olmayan ise korkuya.
Korkunun hâkim olduğu bir toplumda güven yerini tedbire, tedbir yerini şüpheye, şüphe yerini yalnızlığa bırakabilir. İnsanlar birbirine güvenmemeye başladığında dostluk da değişir ve dostluk sürekli sınanmaya başlar:
Beni gerçekten seviyor mu, benden ne istiyor, yanımda neden duruyor, başka bir yerde benim hakkımda ne söylüyor, zor zamanda beni bırakır mı?
Elbette bu tür soruların hepsi hayatın doğal akışında vardır fakat bunlar sürekli hâle geldiğinde dostluk yorulur. Tıpkı güvensizlik üzerine kurulan evliliklerde olduğu gibi. Dostluklar da evlilikler de sürekli denetim altında yaşayamaz, dostluğun nefes alabilmesi için güven gerekir ve ardından vefa gelir. Vefa ise güvenin zamana dayanmış biçimidir ve vefa, insan ilişkilerindeki güvenin en derin biçimlerinden biridir.
Güven, talep edilen bir ayrıcalık değil, kazanılan bir emanettir, söze güvenilmesi için önce sözün davranışlarla uyuşması gerekir. Burada kastedilen güvenirliğin asla kusursuzluk olmadığının bilinmesi gerekir. Güvenilirlik, kusurun mümkün olduğunu bilmek ve onunla başa çıkacak mekanizmaları kurmaktır ve bu çok önemli bir ayrımdır.
Yapay zekâ çağında güvenin sınırlarını belirlemek bu nedenle yalnızca mühendislerin işi olmayacaktır; hukukçuların, filozofların, eğitimcilerin, sosyologların, devletlerin ve kurumların işi olacaktır. önemlisi de sıradan insanın da meselesi olmalıdır.
İnsan bu sınırları kaybettiğinde, teknoloji onun yerine yalnızca bazı işleri değil, zamanla bazı yargıları da üstlenmeye başlayabilir ve insanın kendi yargı yeteneği zayıfladıkça, güven daha da fazla dışarıya aktarılır, teslim edilir. İşte bu noktada insanın yalnızca güveni değil, özne olma hâli de tehlikeye girer.
Güven, bir erdem olduğu kadar bir sorumluluktur; yanlış kişiye, yanlış kuruma veya yanlış sisteme sorgusuz güvenmek de ahlaki bir zaaf hâline gelebilir. Geleceğin insanı için yeni bir erdem tanımlamamız gerekecek: Eleştirel güven.
Yani ne körü körüne inanmak ne de hiçbir şeye inanmamak. Güvenmek ama sormak, inanmak ama araştırmak, kabul etmek ama gerektiğinde itiraz etmek, bir insana değer vermek ama onun yanılmaz olduğunu düşünmemek. Bir sisteme güvenmek ama denetim hakkını terk etmemek.
İnsanlığın önünde iki uç vardır: Kör güven ve mutlak güvensizlik. Birincisi insanı manipülasyona açık hâle getirir, ikincisi insanı yalnızlığa teslim eder.
Bu yüzyılın yaşadığı en büyük krizlerden biri, yalnızca bilgi krizinden veya teknoloji krizinden ibaret değildir; güven krizidir. Güvenilir bir dünya istiyorsak, önce güvenilir insanlar olmaya çalışmalıyız.
Kendi ürettiğimiz aynaların arasında, aynanın gösterdiği yüzün gerçekten bize ait olup olmadığını sormaya cesaret ettiğimizde gerçek manada güvenle sınavımız başlayacaktır.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
DAHA FAZLA OKUHakkında daha ayrıntılı: gelecekGüvenhakikatH. Caner Akkurt
DAHA FAZLA HABER OKU
Gürsel Tokmakoğlu Üçüncü dünya savaşı söylemi üzerine
Hasan Köse Bilginin doğal hiyerarşisi: Gerçeklikten teknolojiye uzanan bilgi zinciri (12)
Gürsel Tokmakoğlu İklim değişikliğinin ekonomik, ekolojik ve jeopolitik boyutları
Yorumlar (0)
Giriş yaparak yorum yazabilirsin.
İlk yorumu sen yaz.