Devletler dinî kimlikleri, kurumları ve inanç ağlarını dış politikalarının parçası olarak kullanıyor. Bu faaliyetler de klasik dinî diplomasinin sınırlarını aşarak nüfuz mücadelesinin, kimi zaman da bilgi harbinin aracına dönüşüyor.
Atlantic Council'de yayımlanan ve Peter Mandaville'in kaleme aldığı Religion as Statecraft başlıklı rapor bu dönüşümü kapsamlı biçimde ele alıyor. Georgetown Üniversitesi Berkley Merkezi'nin sekiz yıllık araştırma projesine dayanan çalışma, 40'tan fazla ülkeyi inceliyor. Temel iddiası açık: Din, uluslararası ilişkilerde tali bir değişken olmaktan çıkıp devletlerin ittifaklarını, nüfuz alanlarını ve meşruiyet arayışlarını belirleyen stratejik bir unsura dönüşüyor.
Din, bir yumuşak güç
Joseph Nye'ın yumuşak güç kavramı, bir devletin başkalarını baskıyla değil çekicilik ve ikna yoluyla etkileyebilmesini ifade eder. Mandaville bu yaklaşımı dinî alana taşıyor. Suudi Arabistan'ın dünya çapında cami ve medreselere yaptığı yatırımlar, Rusya'nın Ortodoks Kilisesi üzerinden geleneksel değerler söylemini yayması, Çin'in Kuşak ve Yol güzergâhında Budist mirasını diplomatik araca dönüştürmesi bunun farklı örnekleri.
Türkiye de bu rekabetin önemli aktörlerinden biri.
Rapor, Diyanet İşleri Başkanlığının 140'tan fazla ülkede faaliyet gösteren uluslararası bir aktöre dönüştüğüne dikkat çekiyor. Balkanlar'dan Sahra Altı Afrika'ya uzanan cami, eğitim ve hizmet ağları Ankara'nın bu alandaki kurumsal altyapısını oluşturuyor.
Burada gözden kaçmaması gereken bir ayrıntı var. Dinî diplomasi dışarıdaki nüfuz arayışından ibaret değil, içeride meşruiyet üretmenin de aracı. Mandaville'in Suudi Arabistan, Fas, Türkiye, Rusya ve Hindistan örneklerinden çıkardığı sonuç bu. Türkiye örneğinde Diyanetin yurt dışı faaliyetleri diaspora ilişkilerine ve iktidarın kendi tabanına verdiği mesajlara da hizmet ediyor.
Ilımlı İslam bir marka mı?
11 Eylül sonrasında Batılı ülkeler, cihatçı söyleme karşı alternatif bir İslam anlayışını desteklemeyi güvenlik önceliği hâline getirdi. Ürdün, Fas ve Birleşik Arap Emirlikleri bu ihtiyacı fark ederek kendilerini ılımlı ve iş birliğine açık İslam’ın temsilcileri olarak konumlandırdı.
Rapora göre ılımlı İslam, çoğu zaman üzerinde uzlaşılmış teolojik bir tanımdan çok siyasi bir markalama aracı. Sorun da burada başlıyor. Bazı yönetimler kendilerine karşı çıkan bağımsız din adamlarını ve sivil toplum kuruluşlarını aşırılıkçı olarak tanımlayabiliyor. Böylece terörle mücadele söylemi içerideki muhalefeti sınırlandırmaya yarıyor. Bir hükümetin ılımlı İslam söylemini benimsemesi, onun çoğulcu bir yönetim anlayışına sahip olduğunu göstermiyor.
Yumuşak güçten keskin güce
Raporun belki de en önemli teorik katkısı, dinî yumuşak güç ile keskin güç arasındaki ilişkiyi incelemesi. Yumuşak güç çekicilikle nüfuz oluşturmayı hedefler. Keskin güç ise hedef toplumdaki ayrışmaları kullanarak güveni zayıflatmayı ve kutuplaşmayı derinleştirmeyi amaçlar.
Rusya'nın Balkanlar'daki faaliyetleri bunun belirgin örneği. Moskova, Ortodoks ağlar üzerinden bölgedeki tarihsel ve dinî hassasiyetleri nüfuz arayışının parçası hâline getiriyor. Sırp Ortodoks Kilisesi çevresindeki bazı ağların Rus anlatılarına verdiği destek, Karadağ, Bosna Hersek ve Kuzey Makedonya'daki gerilimlerle birlikte değerlendiriliyor.
Ukrayna'da ise dinî rekabet doğrudan savaşla iç içe geçmiş durumda. Ukrayna Ortodoks Kilisesinin 2019'da bağımsızlık kazanması, Moskova'nın tek medeniyet iddiasına ciddi bir meydan okumaydı. 2022 işgalinin ardından Rus Ortodoks Kilisesinin savaşı Batı'ya karşı manevi bir mücadele olarak sunması, dinî otoritenin askeri hedeflerle nasıl bütünleşebildiğini gösterdi.
Çin'in tutumu ise farklı bir çelişkiyi ortaya koyuyor. Pekin Asya'da Budist mirasını diplomatik araç olarak kullanırken Sincan'da Uygur Müslümanların dinî yaşamına ağır baskı uyguluyor. Yurt dışında din teşvik edilirken ülke içinde devlet denetimi dışındaki dinî faaliyetler sınırlandırılıyor.
Balkanlar ve nüfuzun sınırları
Mandaville'in özellikle dikkat çektiği coğrafya Batı Balkanlar. Bölge Türkiye, Suudi Arabistan, İran, Rusya ve giderek Çin'in nüfuz arayışlarının kesiştiği bir alan. Aynı topluluklar farklı dış aktörlerin etkisine eş zamanlı olarak açık. Bulgaristan'daki Müslümanların Türk ve Suudi ağlarıyla ilişkileri bunun somut örneği. Bu nedenle bir ülkenin dinî diplomasisini anlamak için rakiplerin faaliyetlerine ve yerel toplumun tepkisine de bakmak gerekiyor.
Peki cami inşa etmek ya da din adamı yetiştirmek kalıcı nüfuz sağlıyor mu?
Rapor bu konuda temkinli. Endonezya'nın demokratik İslam modelini Ortadoğu'ya taşıma çabası sınırlı sonuç verdi. Daha çarpıcı örnek Suudi Arabistan. Riyad'ın uzun yıllar desteklediği ağların bir bölümü zamanla cihatçı örgütlere insan ve ideoloji kaynağı oldu. Sponsor devletin kurduğu ağlar üzerindeki denetimi sanıldığından zayıf. Yerel toplumlar dışarıdan gelen etkiyi olduğu gibi kabul etmiyor, kendi tecrübeleri doğrultusunda yeniden yorumluyor.
Türkiye açısından çıkarımlar
Rapordan Türkiye için çıkan en önemli sonuç, dinî diplomasinin dış politika analizinde bağımsız bir boyut olarak ele alınması gerektiği. Ancak bu kapasitenin gerçek etkisi cami, okul veya din görevlisi sayısıyla ölçülemez. Asıl soru, yerel toplumların bu faaliyetleri nasıl algıladığı ve sonuçların zaman içinde Türkiye'nin hedefleriyle ne ölçüde örtüştüğü.
Bana göre raporun en değerli katkısı, dinî jeopolitiği güç mücadelesinin bütün boyutlarıyla ilişkilendirmesi. Soğuk Savaş'ta ideolojik rekabet, toplumların hangi siyasi ve ekonomik sistemi seçeceği üzerinden yürüyordu. Bugün buna medeniyet, kültür ve din üzerinden yürütülen nüfuz arayışları eklendi. Devletlerin gücünü ölçerken askeri ve ekonomik kaynaklara bakmak artık yetmiyor. Başka toplumların kimliklerini ve meşruiyet algılarını ne ölçüde etkileyebildikleri de en az onlar kadar belirleyici.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
Hakkında daha ayrıntılı: dinjeopolitikDr. Osman Gazi Kandemir
DAHA FAZLA HABER OKU
Gürbüz Evren "Fransa'da Faşizm geri dönüyor" ve Yahudiler de Marine Le Pen'e oy verecek
Hasan Kanaatlı Teolojik kavga doğru değildir
Göktuğ Çalışkan 163 maddelik Ankara Beyannamesi: Türk dünyasında yeni bir düzen mi kuruluyor?
Yorumlar (0)
Giriş yaparak yorum yazabilirsin.
İlk yorumu sen yaz.