Sıkıntılara alışmamalıyız

2026’nın ilk dokuz ayı geçse de Türkiye otomotiv piyasası, distribütör ve üretici tarafında aynı eksi yönü gösteriyor… Beklentilerin yüksek olduğu son üç aya girerken talep halen daralırken, üretim ve ihracat adetleri geriliyor, buna karşılık sadece ticari araçlar ve ihracat tutarı direnç gösteriyor… ODMD’ye göre Ocak-Eylül’de otomobil ve hafif ticari araç pazarı yüzde 13,39 küçülerek 803.465 adede indi. Otomobil satışları yüzde 15,45 azalışla 627 bin 977, hafif ticari araç pazarı yüzde 5,12 azalışla 175 bin 488 adet oldu. En sert daralma ise Eylül ayında toplam pazar yüzde 24,33, otomobil yüzde 27,80, hafif ticari araç yüzde 10,42 geriledi. Buna rağmen Eylül, beş yıllık ortalamaya göre toplamda yüzde 0,8, on yıllık ortalamaya göre toplamda yüzde 17,8 yukarıda görünüyor. Yani sorun pazar hacminin erimesi değil; son iki yılda yakalanan yüksek bazın, finansman koşulları ve maliyet gerçekleriyle hızla aşağı çekilmesi.

Talep cephesinde belirleyici olan, tüketicinin satın alma gücüyle araç fiyatları arasındaki makas. OSD Başkanı Cengiz Eroldu’nun aktardığı gibi iç pazar son üç aydır yüzde 25’in üzerinde daralıyor; kredi limitleri, fonlama sıkışması ve katılım finansmanına dönük soru işaretleri talebi aşağı çekiyor. Satın alma imkânları yansıtan ODMD verileri pazarın yüzde 84,7’sinin A, B ve C segmentlerinden oluştuğunu gösteriyor; C yüzde 56,1, B yüzde 28,3 pay alıyor. Gövde tipinde SUV yüzde 66,2’ye çıkarken sedan yüzde 19,9’a, hatchback yüzde 13,2’ye geriledi. Motor tipinde benzinli yüzde 41,2, hibrit yüzde 32,6, elektrikli yüzde 19,3, dizel yüzde 5,5. Elektrikli araçta 160 kW altı yüzde 7,9 artarken 160 kW üstü yüzde 59 azaldı. Otomatik şanzımanlı araçların payı yüzde 97,2’ye ulaştı.

OSD verileri ise sanayi tarafında pek keyifli değil… Ocak-Eylül’de toplam üretim yüzde 6 azalarak 971.159 adede, otomobil üretimi yüzde 17,1 azalarak 528.366 adede indi. Ticari araç üretimi yüzde 12, hafif ticari araç yüzde 13, ağır ticari araç yüzde 7 artmış olsa da; ihracat adette yüzde 10,5 azalışla 685 bin 671’e, otomobil ihracatı yüzde 26,7 düşüşle 317.970’e geriledi. Sadece ticari araç ihracatı yüzde 10,8, traktör ihracatı yüzde 12,5 arttı. Dolar bazında toplam otomotiv ihracatı yüzde 2,8 artışla 30,5 milyar doları aşarken; otomobil ihracatı yüzde 7,8 azalarak 7,8 milyar dolarda kaldı. Adet azalırken tutarın artması, aslında hep ümit edilen, ihraç edilen araçların teknolojik içeriğinin yükseldiğini gösteriyor.

Üretimdeki düşüşte model değişimlerin de etkili olduğunu hatırlatalım… Hyundai’nin elektrikli Ioniq 3’ü, Oyak Renault’nun Striker’ı, Tofaş’ın K9’u ve Otokar’ın Mercedes-Benz otobüs üretimi orta vadede kapasiteyi yukarı çekecek; ancak devreye alma süreçleri sebebiyle yaz aylarında otomobil üretim ve ihracatı aşağıda kaldı. Kapasite kullanımı yüzde 61’e, hafif araçlarda yüzde 62’ye, kamyonda yüzde 59’a, otobüs-midibüste yüzde 67’ye, traktörde yüzde 27’ye geriledi. Traktörde Ocak-Ağustos pazar daralması yüzde 46’ya, üretim azalışı yüzde 29’a ulaştı.

Baskıyı artıran dış ticaret ve rekabet verileri ise; otomobilde ithalatın payı yüzde 65, hafif ticari araçta yüzde 76; yerli üretim payı otomobilde yüzde 35-36, hafif ticaride yüzde 24, toplamda yüzde 34. Çinli markaların Türkiye pazar payı dokuz ayda yüzde 8,7’den yüzde 5,8’e gerilerken AB pazarında yüzde 6’dan yüzde 10’a çıktığı tabloda OSD, yabancı yatırıma karşı olmadan, ancak yatırımın montajla sınırlı kalmayıp Ar-Ge, teknoloji ve yerel tedarik içermesi gerektiğini savunuyor. Diğer yanda; AB’nin Made in Europe ve Union Origin tartışmaları, Türkiye’nin değer zincirinde kalması stresini büyütmeye devam ediyor.

İç talep ve üretim aşağı yönde ilerlerken, ticari araç ihracatı ve daha değerli araç kompozisyonu dengeyi kısmen korumaya çalışıyor. Finansman gevşerse, yeni yatırımlar devreye girerse ve Türkiye AB değer zincirindeki yerini korursa yılsonu ve 2027’de kısmi toparlanma öngörülebilir. Pazarın yılsonunda 1,1 milyon bandında tutunacağını, üretim ve ihracattaki adet kaybının da artan teknolojik içerikle dengelenmeye devam edeceğini tahmin ediyoruz.