Özgün Türkiye

• Birincisi görünür ve hesaplanabilir sebep-sonuç ilişkileri,
• İkincisi dışarıdan bakanların hesabının nicel ve nitel değeridir.

Yine de şu açıktır: Türkiye, özgün yapısıyla, köklü devlet tecrübesiyle, imparatorluktan devraldığı birikimle ve yurt edindiği toprakların değerini ve sorumluluğunu idrak ederek temel bir politika üretmiştir. Sıradan değil, köklü bir millet ve devletten söz ediyorum.

Türkiye Cumhuriyeti'nin hesap edilebilir yanları kadar, etkisi bakımından Türk dünyası, İslam dünyası ve Osmanlı coğrafyasındaki izi gibi bugüne taşınabilen, akla geldiğinde hatırlanan değerleri de vardır.

Bir temel nokta daha var: Jeopolitik. Coğrafya, Türkiye'yi ister istemez merkezde duran, dengeleri etkileyen bir eksen (pivot) ülke yapar.

Bu analizde öncelikle neyi düşünmeliyiz? Şunu aklınızda tutun: Tehdit, düşman ve belirsizlik dili yerine; sistem, kural ve gelişim imkânı dili daha öncelikli ve gerekli! Anlatıyı ve çabayı böyle yapın ve bakın neleri kazanacaksınız. Çünkü artık zamanı geldi, değişimin tam anlamıyla geliştirilmesi zamanı!

Bu çerçevede şimdi somut ve kıyaslanabilir bir kurguya ve ona bağlı değerlendirmelere geçelim. Benim tabirimle burada "yüksek siyaset" analizi yapıyoruz, böyle düşünelim.

Eşleşmeyen merkez, işlevsel konum, kırılgan prim

Gerekçe

İki gerekçe sunuyorum:

Birincisi değişen dünya ve Türkiye,
İkincisi ise özgün Türkiye.

Dünya çok değişti, elbette Türkiye de çok değişti. Soğuk Savaş yok artık. Dünyada tek kutuplu liberal düzen tartışılıyor. Demokratik ABD ve Avrupa'da partilerin ağırlıkları değişiyor. Büyük güç otokrasilerinden Rusya ve Çin, büyük güçler ilişkisine bağlı olarak küresel güç mücadelesinde tempoyu artırdılar. Bütün bunlar belli oranda orta ve küçük güçler üzerinde önemli ilave yüklere sebep oluyor. Hızlı ama sağlıklı hareket edenler avantajı elde ederler. Teknoloji gelişti; endüstri, ürün çeşitleri ve dağıtımı, piyasalar, ekonomik faaliyetler… İşlevsel politikalar öne çıktı, kim ne yapabiliyor, ne yapamıyor? Savaş yöntemleri bile değişti. Uyum sağlayanlar için dayanıklılık testleri elbette pozitif sonuç verir; buna karşılık uyum sağlayamayanların işi bundan böyle oldukça zor gibi.

Stratejik olarak asıl konu Türkiye'nin özgün olmasıdır. Türkiye'nin merkezî yapısı özgün olduğu için başkalarıyla eşleşmez; eşleşmediği için de uluslararası sistem onu sempati veya aidiyetle değil, işlev ile değerlendirir. Ülkeleri birbirine benzetebilirsiniz, belli yönleriyle. Ancak Türkiye'yi başka bir ülkeyle benzetemezsiniz, bütünüyle! O hâlde bu özellik Türkiye'ye çok dikkatli bir politika yapma zorunluluğu getirir, yüksek politika! Özgün olmanın ve yüksek politika yapmanın kendine has mecburiyetleri olacaktır, burası gözden kaçırılmamalıdır. Madem ülke özgün, politika da kendine has olacak tabii. Kim büyük düşünüyor, kim eksik düşünüyor, her aktör kendini tartabilir, ki politika sahnesine çıkılıyor ise bunun dışında düşünülmemelidir.

Ama yine de zamanı gözetmek gerekir: "İşte tam zamanı" denecek düzenlemelerin yapılması, yapılmamasından veya gecikilmesinden elbette değerlidir. Fırsat pencereleri hesabı yapmak bir konu, diğer konu ise ilerlemenin farkındalığıyla tam zamanında ve hatta herkesten önce adım atılmasıdır. Şimdi esas olan eğik düzeltmesi ve kurala dayalı formatın belirginleştirilmesi ve bunları daha iyi şekilde anlatıma dönüştürülmesidir.

Kıyaslayalım

Türkiye ne tam kural devleti ne tam kişi devletidir. Anayasa, seçim, parti ve bürokrasi vardır; buna karşılık asıl merkez çoğu dönemde güvenlik aygıtı, idari gelenek ve güçlü yürütmede toplanır. Çin'deki parti-devlet kadar kurumsal, Rusya'daki kişi-rejim kadar yalın, Birleşik Krallık'taki sözleşme medeniyeti kadar kurala zincirli, İsrail'deki güvenlik tekeli kadar homojen, Yunanistan'daki Avrupa kulübü kadar aidiyetli değildir. Hanedan yoktur, velayet yoktur, rezerv para yoktur, imparatorluk artığı bir hukuk primi de kalıcı biçimde işlemez. Ortada duran şey, Osmanlı-Cumhuriyet çizgisinden gelen merkezî devlet refleksidir: Ülkenin bekası. Açık yazarsak, ülke bölünmesin (ki bölücü terör unsurlarına karşı başarı elde edildi, şimdi yol daha net), Boğazlar tutulsun (Osmanlı döneminin son savaşlarında ana konuydu ve işgalci güçler bu noktayı hedef aldı), ordu ayakta kalsın (ki "asker millet" duruşu ebediyete kadar olacak), dışarıdaki oyun içeriye taşmasın. Bu refleks güç üretir. Güven üretip üretmediği, refleksin kurala mı kişiye mi bağlandığına kalır.

fazla oku

Bu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field)

Ulusal yapının özgünlüğü buradadır. Türkiye'de iktidar sandıkla gelir; fakat devlet, sandığın üstünde bir süreklilik (beka) iddiası taşır. Türklerde devlet esastır! Kaybeden çoğu zaman sistemden hukuken silinmez, fakat siyaseten daraltılabilir. Yargı vardır ve çalışır. Yine de yargının tarafsızlığı dışarıda ve içeride sürekli tartışılır, sebep ve sonuçları göz önündedir. Piyasa vardır, fakat mülkiyet ve sözleşme zaman zaman siyasi riske açık okunur. Piyasa sistem gelişmekte olduğundan istismara açık tarafları zamanla iyileştirilecektir. Ordu ve iç güvenlik kapasitesi yüksektir; bu kapasite hem düzen üretir hem siyaseti güvenlik diline çekebilir. Sonuç, hibrit bir merkezi güçtür. Demokrasinin taahhüt teknolojisi tam işlemez şeklinde eleştiri vardır, özellikle Avrupa'dan. Asıl olan devlet otoritesinin sağlamlığıdır. Dışarıdaki aktör bu yüzden Türkiye'yi "hangi kulübün üyesi?" diye değil, "bu merkez yarın da aynı çizgide durur mu?" diye okur.

Uluslararası sistemdeki yer bu okumayı keskinleştirir. Tarihte Türkiye uluslararası düzeyde sistem kurucu olmayı başarmıştır. Askerî paktlar, güvenlikli bir bölge düzeni. Türkiye sistem dışı değildir. NATO'dadır, her ne kadar Avrupa Birliği'nde değilse de neden gelişmelerin aksadığını bilir. Batı güvenlik şemsiyesinin kanadındadır, Batı hukuk-piyasa kulübünün tam üyesi değildir. Rusya ile konuşur, Çin ile ticaret yapar, Körfez ile sermaye arar, Afrika ve Kafkasya'da varlık gösterir; fakat hiçbirinin iç halkasına girmez. Boğazlar, enerji hatları, göç koridoru, Karadeniz, Doğu Akdeniz ve kara köprüleri ona kalıcı bir coğrafi güç verir. Uluslararası sistem Türkiye'siz daha pahalı işler. Bu, ABD tipi kapasite primi değildir. Yunanistan tipi kulüp primi de değildir. Suudi tipi petrol primi de değildir. Türkiye'nin primi konum ve dengelemedir: Kimsenin tek başına tutamayacağı eşiği tutmak, kimsenin tek başına kapatamayacağı kapıyı açık veya kapalı tutabilmek.

Bu konum güç üretir. Aynı konum güveni otomatikleştirmez. Çünkü dengeleme, dışarıdaki aktöre 2 zıt sinyal gönderir. Birinci sinyal işe yararlıktır: Ankara hem Washington hem Moskova ile konuşabiliyorsa, kriz anında aracı, tampon veya dengeleyici olabilir. İkinci sinyal belirsizliktir: Her tarafla konuşabilen aktör, yarın kimin hattında duracağını da her an yeniden yazabilir. Bu bilinçlice açık bırakılıyor olabilir. Çok vektörlü ve katmanlı politika, muhataplarına; zayıf ülkeye manevra, güçlü fakat kuralı ince ülkeye şüphe uyandırabilir. Bunlar konjonktürel konulardır, esas değişmezdir: Güçlü ve güvenilir. Zor bir coğrafyada özgüvenli ve özverili bir ülke demek garantör olmak demek. Dışarıdaki aktör Türkiye'ye yaslanmaz. Türkiye ile çalışır, sorun çözer. Yaslanma, taahhüdün kişiden ve konjonktürden uzun olmasını ister. Çalışma, bugünkü işlevin fiyatını öder.

Günümüz rekabet şartları Türkiye'nin bu özgünlüğünü büyütür. Savaşlar cephede bitmez; yaptırım, koridor, drone, enerji, göç ve anlatı aynı anda akar. Türkiye tam bu kesişimde durur. Son döneme bakarak söylenebilir: İHA-SİHA kapasitesi ona İsrail tipi olmasa da görünür bir kuvvet primi verdi. Donanması Akdeniz ve Karadeniz'de güçlüdür, hatta bundan böyle denizaşırı güce erişirdir. Karadeniz ve tahıl hattı, savaşın lojistiğinde Ankara'yı masaya oturttu. Göç, Avrupa'nın iç güvenliğini Türkiye'siz konuşulamaz kıldı. Enerji ve transit, Körfez ve Rusya hesaplarını Türkiye'siz eksik bıraktı. Bütün bunlar işlevdir, bağdır, kontaktır, hub'dır. İşlev, korku kadar olmasa da, ihmal edilemezlik üretir. İhmal edilemezlik ise güvenin soğuk biçimidir:

Bu aktör durduğu sürece sistemin bir eşiği işler.

Asıl sınav içeride başlar. Türkiye'nin merkezî yapısı güçlü olduğu için dışarıda ağır durabilir. Aynı merkez öznelleşir, hukuk seçicileşir, dış politika dengelenir ve kaybeden sistemde nefes alamaz hâle gelirse, dışarıdaki işlev primi incelir. Çünkü coğrafya sabittir, taahhüt değildir. Örneğin yatırımcı Boğazlar'a değil önce elindeki sözleşmeye bakar. Müttefik bir ölçüde haritaya, bununla birlikte ev sahibi ülkenin yarın da aynı ittifak dilinde kalıp kalmayacağına bakar. Rakip ordunun varlığına değil, merkezin gücüne bakar. Türkiye'de merkez dağılmaz göründüğü sürece dışarıda "zor ortak, fakat sağlam duran ortak" denir. Merkez her iç dalgalanmada çizgi değiştirir görünürse denilen şey değişir:

Zor ortak, kendine münhasır ortak.

Eşleşmeme tam burada hem imkân hem risktir. İmkân şudur: Türkiye, İsrail gibi yalnızca caydırıcılığa, Yunanistan gibi yalnızca kulübe, Rusya gibi yalnızca korkuya, Çin gibi yalnızca bağımlılığa mahkûm değildir. Güvenliği üretebilir, koridor açabilir, arabuluculuk yapabilir, sanayi ve savunma ihracı ile kapasite biriktirebilir. Risk şudur: Bu araçların hiçbiri tek başına kural yerine geçmez. Çok araçlı olmak, kuralı geciktirmeye de yarar. Kural gecikirken güç görünür; yarın belirsizleşir.

Stratejik konum bu yüzden haritadan ibaret değildir. Harita Türkiye'ye eşik verir. Eşiği değere çeviren şey, merkezin kendini nasıl bağladığıdır. Boğazlar, üsler, hatlar ve komşuluklar ancak şu soruya evet denebilirse prim üretir: Bu devlet, içeride kaybedeni yutmadan, dışarıda taahhüdü her seçime veya her krize göre sıfırlamadan ayakta kalabilir mi? Evet ise Türkiye'nin başkalarıyla eşleşmeyen öznel yapısı avantajdır; çünkü kimsenin kalıbına girmeden birçok kalıpla konuşur. Hayır ise aynı yapı maliyet olur; çünkü kimsenin kalıbına girmeden kimsenin kuralına da bağlanmamış görünür. Bakılırsa Türkiye'nin avantajı ve aldığı pozisyon belirgindir; farklı düşünenlerin farklı hesapları bu noktadan bakılarak ölçülebilir.

Kısa formül netleşir. Türkiye'nin gücü coğrafyadan, devlet refleksinden ve dengeleme kapasitesinden gelir. Türkiye'nin güveni ise bunlardan kendiliğinden doğmaz. Dışarıdaki aktör Ankara'yı sevmek zorunda değildir. Baktığı şey başkadır: Merkez dağılmayacak mı, sözleşme kişiye indirgenmeyecek mi, dış çizgi her iç hesapta yeniden yazılmayacak mı? Bu 3 soru kapanırsa eşleşmeyen yapı, sistemde nadir bulunan bir dengeleyiciye dönüşür. Kapanmazsa Türkiye yine vazgeçilmez görünür; fakat vazgeçilmezlik, güven değildir. Vazgeçilmezlik, pahalı ve temkinli bir işlemdir.

Politikada kalıcı olan ölçü burada da değişmez. Yeterince güçlü olmak gerekir ki eşiği kimse tek başına test etmesin. Yeterince kısıtlı görünmek gerekir ki eşiği tutan merkez, kalıcı bir tehdit veya kalıcı bir belirsizlik olarak kodlanmasın. Türkiye'nin özgünlüğü, bu 2 ucu aynı anda taşımak zorunda olmasıdır. Eşleşmemek, yalnız olmak demek değildir. Eşleşmemek, güveni hazır bir kulüpten alamamak; onu kendi merkezinde üretmek zorunda olmak demektir.

Orta güç; ancak özgün Türkiye

Türkiye bir orta güç olarak ele alınabilir. Bu, Türkiye'yi küçültmek değil, yerini doğru okumaktır. Orta güç için sorulacak soru, başkasının tasarladığı bir durum değişikliğinin içinde nasıl konumlanacağıdır: Kaydırılan, pay alan veya eşik yazan taraf olarak.

Türkiye'nin yaklaşımı bu 3'ünden eşik yazan taraf konumuna yakındır. Çünkü inisiyatifle hareket edebilmektedir; egemenliğine, özgüvenine, özverili insan gücüne bağlıdır. Barış Pınarı ve Bahar Kalkanı harekâtlarında askerî hamlenin kendisi kadar, hamleyi çevreleyen diplomatik ve hukuki tarif de öne çıktı. Karadeniz Tahıl Girişimi'nde Türkiye muhataplığı kurumsallaştırdı: Girişim 22 Temmuz 2022'de İstanbul'da imzalandı ve Rusya 17 Temmuz 2023'te uzatmayı reddedene kadar işledi.

Aynı örnekler eşik yazmanın sınırını da gösterir. Ekim 2019'da ABD, Suriye'nin kuzeyindeki harekât nedeniyle 2 Türk bakanlığına ve 3 bakana yaptırım uyguladı; harekâtın durdurulmasının ardından yaptırımları 9 gün sonra kaldırdı. Tarif, üçüncü tarafların hareket alanını daraltmaya yetmemişti. Tahıl girişiminde de muhataplık, büyük gücün rızası sürdüğü kadar işledi. Eşik yazan orta güç tarif eder, ama tarifinin ayakta kalması arkasındaki taahhüdün bedeline bağlıdır. Önemli olan mücadele edebilmek, barışçı rekabeti istemek, istikrardan yana olmak, insana ve yaşama değer vermek, kendisiyle ortak hareket edenlerin sözlerine sadık kalmalarıdır. Değilse zaman uzayabilir ama doğru bir şekilde ortaya çıkabilir.

Türkiye ile İran ilişkisi ise orta güçler arasında gerilimin nasıl yönetilebileceğini gösterir. 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması'nın çizdiği sınır büyük ölçüde korundu; 1923'ten bu yana 2 ülke doğrudan savaşmadı. Rekabet vardır, sorunlar vardır; ama çatışmaya dönüştürülmeden yönetilir. Bu, güç ve güven dilinde bir başarıdır: Durum değişikliğinin yokluğu değil, bilinçli olarak sınırlandırılmasıdır. Bahsettiğim "rekabetçi barış" budur.

Türkiye'nin orta güç olarak elindeki kaldıraçlar bellidir: Coğrafya ve Boğazlar, savunma sanayii ve İHA ihracatı, arabuluculuk ve ev sahipliği, enerji ve ulaşım hatları vb. Bu tür kaldıraçlar Türkiye'yi pay alan taraf olmaktan eşik yazan tarafa taşıyabilir. Ama eşleşmeyen merkez burada da kendini gösterir: Kaldıraçların hepsi güç üretir, hiçbiri tek başına güven üretmeye yetmez. Güven, bu kaldıraçlardan hangisinin hangi hatta, hangi kuralla kullanılacağının önceden ve dar yazılmasıyla doğar. Bu konuda Türkiye kendi alanında muhataplarla nasıl çalışılabileceğini de yazmaktadır.

Türkiye'nin deneyimi diğer orta güçler için de bir şey söyler. Birincisi, orta gücün en değerli varlığı tarif edebilme yeteneğidir ve bu yetenek, arkasındaki taahhüdün bedeli kadar inandırıcıdır. İkincisi, herkesle konuşabilmek hibrit dönemde bir primdir; net kutba doğru bu prim, hangi hatta kimin kuralında durduğunu söyleyemeyen aktör için salınım maliyetine döner. Üçüncüsü, egemenlik kayması orta güç için gözden kaçması en kolay tehlikedir: Bayrak yerinde dururken enerji, finans veya teknoloji bağımlılığı karar alanını daraltabilir. Türkiye'nin hassas hattı bu yüzden yalnızca sınır ve coğrafi pozisyon değil, kararın Ankara'da kalmasıdır. Eğer devlet zamanında adım atıyorsa sorun, bir sorun olmaktan uzaklaşır.

Kısaca Türkiye, orta güçler arasında sıra dışı bir örnektir: Hiçbir hazır kalıba oturmadan birçok kalıpla konuşabilir. Bu, orta güç için en geniş manevra alanıdır; ama ancak konuşulan her cümle bir kurala bağlandığında güvene dönüşür.

Bir senaryo: Çevre sakinleşirse Türkiye'nin primi neye dönüşür?

Buradaki amaç, anlatılanların birer şart olup olmadığını, gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini tartışmak veya bir siyasi niyet ortaya koymak değildir. Amaç, güç ve güven ilişkisinin nasıl şekillenebileceğini kestirmektir.

Senaryoyu şöyle kuralım: İran'da rejim değişir, Irak ve Suriye istikrara yaklaşır, içeride terör biter, Ermenistan Rus askerî varlığından arınıp bölgeye eklemlenir, Doğu Akdeniz gazı Türkiye üzerinden akar. Değerlendirme şöyle: Bu paket gerçekleşirse Türkiye'nin stratejik değeri artmaz veya azalmaz; fakat cinsi değişir. Bugünkü prim kriz yönetiminden, yarınki prim ise düzen üretiminden gelir. İkisi aynı şey değildir. Birincisi vazgeçilmezlik üretir. İkincisi ancak kurala bağlanırsa güven üretir. Ama bu ve benzeri örnekler dış politikanın çalışılması gereken konu türlerindendir.

Değerin cins değiştirmesi

Pratikte bakalım, bugün Ankara'nın uluslararası değeri büyük ölçüde şu kalemlerden oluşur: İstikrarsız komşuluk bölgesi, göç tamponu, NATO'nun güneydoğu kanadı, İran hattına mesafe koyabilme, Rusya ile konuşabilme, terörle mücadele tecrübesi, koridor vaadi. Bu tür başlıklar konu ediliyor değil mi? Bunların çoğu sorun primidir. Sorun (farklılaşsa bile) olduğu sürece Türkiye masadadır. Sorun bitince masadaki yer kendiliğinden düşünülür görülür. Yer, Türkiye'nin sorunsuz coğrafyayı hub'a çevirip çeviremeyeceğine ve mümkünse ekonomik değer üretmeye kalır.

İran'ın devrimci-vekil hattı kırılırsa doğu sınırı sürekli beka dosyası olmaktan çıkar. Irak ve Suriye'de düzen tutulursa Türkiye'nin güneyi tampon olmaktan çıkıp pazar, hat ve hinterlant olur. Bölgede terör biterse güvenlik harcaması ve siyasetin güvenlikleşmesi geriler. Huzur her şeyin ilacıdır ve herkese lazımdır. Ermenistan'dan Rus üssünün çıkışı ve bölgesel entegrasyon, Kafkasya'yı kapalı cephe olmaktan çıkarıp ticaret-enerji-ulaşım düzlemine çeker. Hazar kapısı işlerse gelişim hızı da artar. Doğu Akdeniz gazının Türkiye üzerinden akması ise coğrafyayı vaatten sözleşmeye çevirir: Hat, hacim, ücret, tahkim, uzun vadeli alıcı.

Bu tablo Türkiye'yi İsrail'in sürekli seferberliğe, Yunanistan'ın salt kulübe, Rusya'nın korkuya dayanan modelinden yine ayırır. Yeni konum hub-devlettir: Enerji, lojistik, üretim ve denge. Hub'ın değeri haritadan değil, hattın kesilmeyeceğine duyulan güvenden gelir. Gaz geçer, tren işler, sözleşme kişi değişince çökmezse prim kalınlaşır. Hızın önemli olduğu dönemimizde Türkiye buna imkân sağlar. Aksi hâlde hat vardır, prim ince kalır.

Sistem Türkiye'yi artık "yangın merdiveni" diye değil, "boru hattını ve ticaret yolunu tutan aktör" diye fiyatlar. Bu, daha yüksek bir mertebe gibi görünür. Şartı daha serttir.

Birincisi, Amerikan ve NATO bakışı değişir. Kanat ülkesi olmanın gerekçesi incelir. Yerine şu soru gelir: Bu hat Batı piyasasına güvenli mi, yaptırım rejimini deliyor mu, karar Ankara'da kişiselleşiyor mu? Şemsiye kalkmaz; şemsiyenin gerekçesi tehditten ticarete kayar. Tehdit primi düşen aktör, ittifakta daha az "özel muamele", daha çok kural talep eder.

İkincisi, Avrupa bakışı değişir. Göç ve savaş tamponu zayıflarsa Brüksel'in Türkiye'ye ihtiyacı bitmez; cinsi değişir. İhtiyaç, gazın, koridorun ve sanayinin öngörülebilirliğine döner. Tam üyelik yine otomatik açılmaz. Fakat Gümrük Birliği'nin güncellenmesi, yatırım ve vize dosyası, "kriz komşusu" dilinden "bağlanabilir ekonomi" diline geçebilir. AB kural kulübüdür. Çevre sakinleştiğinde Ankara'dan beklenen şey daha fazla dengeleme değil, daha fazla kendini bağlama olur.

Üçüncüsü, Rusya bakışı değişir. Ermenistan'dan çekilme ve İran'daki rejim değişimi Moskova'nın güney kemerini inceltir. Türkiye, Rusya'nın zorunlu muhatabı olmaktan çıkıp Kafkasya ve enerjide rakip-ortak karışımı bir aktöre dönüşür. Konuşma kanalı değerini kaybetmez; tekelliği kaybeder. Dengeleme kartı durur, fakat "tek aracı" kartı zayıflar.

Dördüncüsü, Çin ve Körfez bakışı netleşir. Orta Koridor ve enerji hattı ancak hukuk ve emniyet primi taşırsa sermaye çeker. Pekin ve Riyad sempati aramaz; kesinti riski, tahkim ve rejim sürekliliği arar. İran (savaş) sonrası boşalan Ortadoğu pazarında Türkiye üretim ve lojistik üssü olabilir. Olabilmesi, iç kuralın yatırımcıyı kişiye mahkûm etmemesine bağlıdır.

Beşincisi, İsrail ve Doğu Akdeniz denklemi değişir. Gazın Türkiye üzerinden akması, rekabeti sıfırlamaz; rekabeti sözleşmeye bağlar. Hat ortaklığı, siyasi uyumu zorlar. Uyum olmazsa hat ya bölünür ya askıda kalır. Bölgesel entegrasyon, düşmanlığı bitirmez; düşmanlığın maliyetini yükseltir.

Kısaca sistemdeki yer: "Vazgeçilmez kriz aktöründen, ikame edilebilirliği düşük geçiş aktörüne". İkincisi daha değerlidir; ama yalnızca sözleşme işlerse. Sözleşme işlemezse sistem hat için alternatif arar: LNG, başka boru hattı, başka liman, başka rejim.

İç yapıda ne değişir?

Asıl kırılma içeridedir. Terörün bitmesi ve çevrenin sakinleşmesi, merkezî yapının eski meşruiyet dayanağını inceltir. Yıllardır güçlü merkezin gerekçesi şuydu: Ülke bölünmesin, sınır tutulsun, içerideki tedirginlik ve terör bitsin. Bu gerekçe gerçekleşirse merkez daha da sistemleşir. Sistem kuralları geliştirir.

İki yol açılır. Birinci yol, durum değişikliğini kurala çevirmektir. Güvenlik bütçesi kalkınmaya, yargıya, eğitime ve sanayiye kayar. Politika "beka" dilinden "hizmet ve rekabet" diline iner. Kaybeden sistemde kalır. Dış politika iç kampın malzemesi olmaktan kısmen çıkar. O zaman eşleşmeyen merkez, eşik devlet olmaktan hub-devlete geçer. AB ile ilişki teknik olarak kolaylaşmaz, fakat zemini değişir: Artık "bizi tehdit olduğu için tutun" değil, "hattı kurala bağladığımız için bağlanın" denir. İçerideki güven, doğrudan teslimata kayar.

İkinci yol, gerekçesi biten gücün yine aynı refleksle durmasıdır. Tehdit kalmayınca merkez, tehdidi yeniden üretmek isteyenlere daha inandırıcı olarak dur der. Anlatım kolaylaşır. O zaman çevre sakinleşmiş, içerideki dil projelere kayar. Dışarıdaki aktör bunu çabuk okur. Terör gerekçesi tükenmiştir. Sistem artık "hâlâ istisnai hâl" kısmını kabul etmez.

Ekonomi de aynı çataldadır. Enerji geçişi rant da üretir, kurum da. Rant ve ilave gelir, dağıtım gücünü geliştirir; sadakat ekonomisini büyütür. Kurum, transit gelirini vergi, piyasa ve uzun vadeli yatırıma çevirir. Birincisi adımda iç yapı sistemleşir, sonra iç yapı daha konforlu biçimde kurala bağlanır. Örneğin gazın Türkiye'den geçmesi tek başına refah değildir. Refah, geçiş ücretinin kime ve hangi kurala yazıldığıdır.

Toplumsal dil de değişir. Dış tehdit ve terör, kutuplaşmayı örtmenin en hazır bahanesiydi. Bahane kalkınca kutuplaşma ya kurumla evcilleşir ya çıplaklaşır. Politik uyanışın imkânı tam buradadır (Bkz: Politik Uyanış).

Güç ve güven cinsinden durum ne?

Bu senaryoda Türkiye'nin stratejik değeri coğrafyadan enerjiye, tampon olmaktan geçişe, beka dilinden sözleşme diline kayar. Uluslararası sistem Ankara'yı daha az yangın merdiveni, önce daha çok boru-yol-üretim düğümü, sonra sistem ve kural diye okur.

Formül değişmez, zemini değişir. Yeterince güçlü olmak yine gerekir; çünkü hat tutulmadan hub olunmaz. Yeterince kısıtlı görünmek daha da gerekir; çünkü hat, korkuyla değil kesilmeyeceği inancıyla fiyatlanır. Türkiye'nin önündeki asıl iş eşleşmeyen merkezi sözleşmeye dayanır. Bunu yapan ülke sistemde bir "nadir Avrasya düğümü" olur.

Tercih edilen Türkiye

Soru şu: Türkiye ile doğrudan ilgilenen aktörler, Türkiye'nin hangi durumda kalmasını ister?

Hiçbir büyük aktör Türkiye'nin "en güçlü ve en kuralı hâli"ni istemez. İstedikleri şey çoğu zaman aynı cümledir: İşe yarasın, taşmasın. İşe yaramayan Türkiye göç, enerji ve güvenlik boşluğu doğurur. Taşan Türkiye ise hatları, denizleri ve ittifak disiplinini kendi başına yazar. Stratejik oyun, bu 2 uç arasında bir ara rejim/yöntem tutmaktır. Ara yöntemin tarifi aktöre göre değişir.

Bunlar eskimiş konular: Kurudukça sula, uzadıkça buda! Ama bu basit plan günümüzde işlemez. İşleyen çalışmak ve diğerinden daha fazla çalışmak, kazanmak ve diğerinin yapamayacağını tamamlamak.

Şimdi belli başlı aktörlere (gerçekçi değerlerle) bakalım:

Amerika Birleşik Devletleri

Washington'un tercihi, Türkiye'nin NATO içinde, Amerikan şemsiyesine fiilen bağlı, bölgesel iş gören fakat tam bağımsız bir düzen kurucusu olmayan bir kanat devleti olarak kalmasıydı. Artık böyle mi? Çöküş istenmez; mücadele alanı artan Hazar, Ortadoğu ve Afrika hattı, İncirlik, Karadeniz ve İran sonrası düzen Washington'suz daha pahalıya patlar. Tam Avrupa üyeliği de 1. tercih değildir; üyelik, Ankara üzerindeki ikili kaldıracı inceltir. Rusya ile fazla yakınlık, Çin ile derinleşen savunma-teknoloji bağı ve Doğu Akdeniz'de fiilî veto, oyunbozanlık sayılır.

Amerikan oyunu 3 katmanlıdır: Güvenlikle bağla, savunma sanayiini ortak standartlarda tut, dış politikayı çok vektörlü olmaktan tek vektörlü olmaya zorlamadan öngörülebilir kıl. İstenen durum: Güçlü müttefiklik, bağlı ortaklık.

Birleşik Krallık

Londra, Brexit sonrası orta ölçekli ortak arar. Türkiye'nin AB'ye tam girmesini saplantı hâlinde savunan bir aktör değildir. Tercihi, savunma, istihbarat, liman, finans ve Doğu Akdeniz'de Londra ile iş görebilen, Brüksel'den tam emir almayan bir Ankara'dır. Türkiye bölgesinin olumsuzlukları İngiltere'ye, örneğin göç ve enerji şoku olarak döner. Türkiye'nin Fransa-Yunanistan hattını baskılaması ise Londra'nın Akdeniz dengesinde tercihi olmaz.

Britanya oyunu, ABD kadar kabaca, AB kadar hukuki değildir. Silah, eğitim, Körfez sermayesi ve diplomatik arabuluculukla Türkiye'yi "Avrupa dışı fakat Batılı iş ortağı" zemininde tutmaya çalışır. İstenen durum: Kulüp dışı, işe yarar, Londra ile konuşan orta güç.

Avrupa Birliği

Birlik olarak AB'nin yapısal tercihi uzun süredir şudur: Gümrük Birliği ve göç düzenlemesi işlesin, tam üyelik askıda kalsın. Müracaat var, sonuç bağlanmıyor: Bu, 2 taraflı sorundur. Türkiye'yi içeride taşıyamama korkusu ile dışarıda kaybetme korkusu birliktedir. Çevre sakinleşip gaz Türkiye'den akarsa Brüksel'in ihtiyacı bitmez; ihtiyacın cinsi değişir. İstenen şey tampon değil, bağlı hinterlant olur: Kurala kısmen uyan, serbest dolaşımı tam açmayan, Kıbrıs dosyasını patlatmayan, yaptırım rejimini delmeyen bir komşu.

AB'nin kâbusu iki uçtur. Biri, kuralı kişiselleşmiş, göçü silahlaştırmış, dengelemeyi kulüp kararının üstüne çıkarmış bir Türkiye. Diğeri, Rusya-Çin hattına kaymış, gümrük ve enerjide Avrupa'sızlaşmış bir Türkiye. İstenen durum: Müzakere sonsuz, bağ işlevsel, üyelik süreci kontrollü.

Almanya

Berlin'in hesabı sanayi, ihracat, diaspora ve göçtür. Almanya Türkiye'nin istikrarını Fransa'dan daha çok ister; bölgesel taşmasını da Fransa kadar yüksek sesle protesto etmeyebilir, yeter ki enerji ve ara malı aksın, göç kontrol edilsin. Tam üyelik, Alman iç siyasetinde pahalıdır. Türkiye'nin gerilemesi, Alman iç siyasetinde daha pahalıdır.

Alman oyunu, mali ve ticari bağla tutmaktır: Yatırım, gümrük, banka, otomotiv-tedarik. Terörün bitmesi ve Irak-Suriye'nin toparlanması Berlin için pazar demektir. Üstelik Almanya bölgeye Türkiye hattından girebilir, 1. Dünya Savaşı öncesinde olduğu gibi. Doğu Akdeniz gazının Türkiye üzerinden gelmesi, Rusya'ya karşı çeşitlendirmedir; fakat hattın hukukî rejimi Almanya'sız yazılırsa Berlin rahatsız olur. İstenen durum: İstikrarlı pazar, yönetilebilir göç, politik üyeliksiz ekonomik derinlik.

Fransa

Paris'in oyunu daha jeopolitiktir. Doğu Akdeniz, Libya, Afrika, silah pazarı ve Yunanistan-Kıbrıs hattı Fransa'yı Türkiye ile yapısal rekabete sokar. Fransa, Türkiye'nin çöküşünü istemez; fakat Türkiye'nin deniz yetki alanı, savunma ihracı ve Afrika açılımında serbest büyümesini de istemez. İdeal Fransa tablosu, Ankara'nın askerî-diplomatik menzilinin Ege ve Doğu Akdeniz'de kısılması, Avrupa güvenlik dilinin Paris-Atina hattından yazılmasıdır.

Çevre sakinleşirse Fransa'nın Türkiye eleştirisi anlatısı zayıflar; rekabet ticaret ve standartlara kayar. Gazın Türkiye üzerinden akması Paris'i düşündürür: Avrupa'nın enerji ihtiyacı bir yana, hattın Ankara'da toplanması diğer yana. İstenen durum: NATO'da kalsın, Akdeniz'de taşmasın, Avrupa'nın güney politikasını yazmasın.

Rusya

Moskova'nın tercihi nettir: Türkiye Batı'nın tam enstrümanı olmasın, Rusya'nın güneyinde de rakipsiz düzen kurucusu olmasın. Çok vektörlü Ankara, Rusya için hem nefes hem risktir. Nefestir; çünkü yaptırımlar, Karadeniz, enerji ve Suriye'de ara kapı açar. Risktir; çünkü aynı kapı tersine de işler.

İncelenen senaryoda bahsedildiği gibi Ermenistan'dan Rus askeri çıkar ve İran'da rejim değişirse, Moskova'nın güney kemeri incelir; bu durumda Türkiye'nin Kafkasya, Hazar ve enerjide büyümesi Kremlin'i rahatsız eder. Akkuyu, gaz, turizm ve tarım bağı bu büyümeyi yumuşatmak içindir. Rusya, Türkiye'nin gerilemesini de istemez; bu, kontrolsüz bir güney, radikal akış ve NATO'nun daha sert yerleşmesi demektir. İstenen durum: Batı'ya tam kilitlenmemiş, enerji ve diplomaside Moskova'sız yapamayan bir dengeleyici. Hattın bütünüyle Batı piyasasına ve Türk hukukuna bağlanması Rusya'nın kaybıdır.

Çin

Pekin ideoloji değil güzergâh ister. Orta Koridor, liman, 5G/altyapı, elektrikli araç ve pazar erişimi. Türkiye'nin demokrasi biçimi Çin'in 1. dosyası değildir. 1. dosya, hattın kesilmemesi ve Washington'un Ankara'yı Çin teknolojisinden fiilen menedememesidir. Hem Washington'un ihtiyaç duyduğunda ileri sürebileceği Çin'in etnik yapısı (Doğu Türkistan) için Türkiye'nin ağırlığından yararlanması konusu zihinlerde tutulan bir konu olmayı sürdürecektir.

Çin, Türkiye'nin AB üyesi olup aşırı regüle olmasını tercih etmez; ABD'nin yaptırım sopasıyla Çin sermayesini dışlamasını da tercih etmez. Türkiye'nin gerilemesi ise koridoru öldürür. Aşırı Batı hizası, koridoru siyasi risk yapar. İstenen durum: İstikrarlı, borçlanmaya ve altyapıya açık, jeopolitik olarak tek kampa kilitlenmemiş geçiş ülkesi. Pekin'in oyunu sessizdir: Kredi, inşaat, tedarik. Güven aramaz; çıkış maliyeti yüksek bağ arar.

Hassas hat

Türkiye'nin bütün dosyaları aynı ağırlıkta değildir. Kimisi kaybedilince coğrafyanın fiyatı düşer. Kimisi kaybedilince devlet fikri incelir. Kimisi ise kaybedilince yalnızca prestij incinir.

Türkiye'nin en hassas hattı Doğu Akdeniz gazı değildir, Afrika açılımı değildir, hatta tek başına AB üyeliği de değildir. En hassas hat iç bütünlük ile güney eşiğinin tek çizgide birleştiği yerdir: Türkiye'nin güneydoğusu, Kuzey Suriye-Irak derinliği ve bu derinliğin iç siyaset, demografi ve sınır güvenliğine bağlanan kısmı. Bu hat hassastır; çünkü burada hata coğrafi değil varoluşsaldır. Terörün, vekil yapıların, nüfus hareketinin ve sınır ötesi idarenin iç içe geçtiği yerde merkez ya devleti toparlar ya da güvenlik dilini sürekli istisna hâline çevirir. İstisna kalıcı olursa dışarıdaki aktör Türkiye'yi hub diye değil, sürekli yangın merdiveni diye fiyatlar. Yangın merdiveni vazgeçilmez görünür; güven üretmez. İşte bu nedenle Eylül 2026 itibarıyla ortaya çıkan gelişmeler (Türkiye'de "Terörsüz Türkiye", Irak-Türkiye ve Türkiye-Suriye savunma anlaşmaları) fazlasıyla önemlidir. Süreçlerin başarıyla ve zamanında tamamlanması, başka refaha dönük gelişme kanallarının da açılması adına değerlenir.

Aynı hassasiyetin denizdeki karşılığı vardır ve o da lüks değildir: Boğazlar-Karadeniz rejimi. Bu, Türkiye'nin (diğer incelenenlerle) eşleşmeyen yapısının neredeyse tek tartışılmaz uluslararası dayanağıdır. Montrö'nün aşınması, Karadeniz'de fiilî ikili üsleşme veya Boğazlar'ın "herkesin geçiş pazarlığı"na dönüşmesi, Ankara'nın çok büyük ölçüde elini zayıflatır, bu konu da hayatidir.

Üçüncü ve çoğu zaman unutulan katman, bu iki eşiği içeride tutan kural hattıdır. Güney sakinleşse, terör bitse, gaz gelse bile güven olmalı. Örneğin muhatabın elindeki sözleşme işlemezse hassas hat kapanmaz. Dışarıdaki 10 aktörün çoğunun oyunu gizli kapaklı da olsa tam bu boşlukta yürümek ister: İşlevi yüksek, özerkliği yönetilebilir bir ara rejime oyna. Hassas olan şey harita değil, haritayı tutan merkezin kişiye inmesidir.

Kısaca en hassas hat şudur: Güney eşiği, Boğazlar ve merkezin kendini bağlama kapasitesi. Biri düşerse diğeri pahalılaşır. 3'ü birden gevşerse Türkiye yine konuşulur; fakat konuşulan şey hub değil, risk primi olur. Tersi olursa sadece Türkiye değil, bölge kazanır; ki mevcut gelişmeler bu yöndedir.

Sonuç

Yüksek siyaset, sağlam kurallı bir düzen, güç ve güven ilişkisi tam örgün, imkânların gelişimine bağlı adaptasyon, işte şimdi tam zamanı!

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.

© The Independentturkish

DAHA FAZLA OKU

Hakkında daha ayrıntılı: TürkiyeGürsel Tokmakoğlu

DAHA FAZLA HABER OKU

TÜRKİYE'DEN SESLER

Gürbüz Evren Netanyahu'ya Pinokyo demek Pinokyo'ya hakaret olur

TÜRKİYE'DEN SESLER

Dr. Osman Gazi Kandemir Grönland konusu artık kapandı mı?

TÜRKİYE'DEN SESLER

Behruz Hasanov Türkiye ile İsrail arasında olası savaşta Aliyev kimin tarafında yer alır?

TÜRKİYE'DEN SESLER

Ömer Kayır Dağılmadan güçlenmek... Kültürel kırılmayı tamir etmek