Küresel motorin arzında sıkışıklık: Fiyatlar Türkiye’de pompaya yansıyor

Körfez ve Rusya kaynaklı petrol ürünü arzındaki kayıplar, küresel motorin piyasasında ham petrolden bağımsız bir arz sıkışıklığı oluşturuyor. Yükselen motorin fiyatları ve rafineri marjları, motorinde ithalata bağımlı Türkiye gibi piyasalarda pompa fiyatları üzerinde yukarı yönlü baskı yaratıyor.

AA muhabirinin yaptığı derlemeye göre, Ukrayna'nın Rusya'nın enerji gelirlerini azaltmak amacıyla Rus rafinerileri ve ihracat altyapılarına yönelik saldırılarını yoğunlaştırması ile Körfez ülkelerindeki petrol ve petrol ürünü ihracatında yaşanan aksaklıklar, küresel motorin arzını olumsuz etkiliyor.

Körfez ülkelerinin motorin ve gaz yağı ihracatının düşük seviyelere gerilemesi, Rusya'daki rafineri kesintileriyle birleşerek uluslararası piyasalarda arz kaybını artırıyor. Bu gelişmeler motorin fiyatları ve rafineri marjları üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturuyor.

MOTORİN FİYATLARI KÜRESEL OLARAK YÜKSELDİ

Almanya ve Fransa'da, ABD/İsrail-İran Savaşı öncesindeki son işlem günü olan 27 Şubat'ta litre başına yaklaşık 1,8 avro seviyesinde bulunan motorin fiyatları, eylül ortasında 2,4 avroya yükseldi.

ABD'de motorinin galon fiyatı 28 Şubat'ta yaklaşık 3,75 dolar seviyesindeyken, 11 Eylül'de ilk kez 6 doların üzerine çıktı.

Rusya'da da motorin fiyatlarında yükseliş görüldü. 27 Şubat öncesinde litre başına yaklaşık 77 ruble olan motorin fiyatı, eylül ortasında 82-83 ruble seviyesine ulaştı.

HÜRMÜZ BOĞAZI MOTORİN ARZINI DA ETKİLİYOR

Hürmüz Boğazı'ndaki kesinti, yalnızca ham petrol akışını değil, petrol ürünlerinin ticaretini de doğrudan etkileyerek motorin piyasasındaki sıkışıklığı artırıyor.

Uluslararası Enerji Ajansına (IEA) göre, normal koşullarda Hürmüz Boğazı üzerinden günlük yaklaşık 5 milyon varil petrol ürünü taşınıyor. Akışların ciddi ölçüde yavaşlaması, özellikle dizel, jet yakıtı ve LPG gibi rafine ürünlerde arz kayıplarını artırıyor.

Körfez ülkelerindeki rafinerilerden çıkan motorin ve gaz yağı ürünlerinin önemli bölümü deniz yoluyla Asya, Avrupa ve Afrika pazarlarına gönderiliyor. Boğazdaki kesinti bu ticaret rotasını doğrudan etkilerken, piyasada ham petrolün yanı sıra kullanıma hazır motorin arzı da azalıyor.

Bu durum, motorin piyasasındaki arz sıkışıklığının ham petrol fiyatlarındaki hareketten bağımsız olarak ürün fiyatları ve rafineri marjları üzerinde ilave baskı oluşturmasına neden oluyor.

KÖRFEZ VE RUSYA'DA ARZ KAYBI BÜYÜYOR

IEA'nın eylül ayı Petrol Piyasası Raporu'na göre, Körfez ülkelerinin net motorin ve gaz yağı ihracatı ağustosta günlük ortalama 390 bin varil seviyesinde gerçekleşti.

Hürmüz Boğazı'ndaki akışların ciddi ölçüde kısıtlı kalması nedeniyle bu miktar, savaş öncesindeki seviyenin yalnızca dörtte birinin biraz üzerinde kaldı.

Rusya'nın rafinaj sisteminde yaşanan aksaklıklar ve Ukrayna'nın saldırılarını yoğunlaştırması sonrasında ürün ihracatındaki düşüş de küresel arz kaybını artırdı.

Körfez ülkeleri ile Rusya'nın toplam net dizel ve gaz yağı ihracatı, ağustosta şubat ayına kıyasla günlük 1,6 milyon varil daha düşük gerçekleşti. Bu ülkeler şubat ayında küresel deniz yoluyla yapılan petrol ürünü ticaretinin yaklaşık yüzde 45'ini oluşturuyordu.

MOTORİN RAFİNE MARJLARI REKOR SEVİYELERE ULAŞIYOR

Arzın sıkılaşması motorinin uluslararası piyasa fiyatını desteklerken, rafinerilerin bu ürünü üretmekten elde ettiği marjların da yükselmesine yol açıyor.

Rafineri marjı, ham petrolün işlenerek motorin, benzin ve jet yakıtı gibi ürünlere dönüştürülmesi sonucunda elde edilen gelir ile bu ürünlerin piyasa değeri arasındaki farkı ifade ediyor. Motorin fiyatının ham petrol fiyatından daha hızlı yükseldiği dönemlerde, motorin üretiminden elde edilen rafineri marjı da genişliyor.

ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA) verilerine göre, 2026'nın ikinci çeyreğinde ABD'de motorin ve jet yakıtı için rafineri marjları, bir önceki yılın aynı dönemine göre iki kattan fazla arttı. Aynı dönemde benzin rafineri marjındaki artış ise yaklaşık yüzde 60 oldu.

IEA da ağustos ayında Atlantik Havzası'ndaki rafineri marjlarının rekor seviyeye ulaşmasında özellikle yükselen motorin marjlarının etkili olduğunu bildirdi.

MOTORİN VE BENZİN FİYATLARI AYRIŞIYOR

Motorin fiyatlarının benzin fiyatlarından farklı hareket etmesinde, iki ürünün küresel arz ve talep dinamiklerinin birbirinden ayrışması etkili oluyor.

Ağır taşımacılık, sanayi, tarım ve jeneratörlerde yaygın kullanılan motorin, ekonomik faaliyet ve enerji arzındaki değişimlere daha doğrudan tepki veren bir orta distilat ürünü olarak öne çıkıyor.

Rusya'daki rafineri kesintileri ve Körfez'den gerçekleştirilen petrol ürünü sevkiyatlarındaki düşüş, küresel dizel ve gaz yağı arzını doğrudan etkilerken motorin fiyatlarının ham petrol fiyatlarından daha hızlı yükselmesine yol açabiliyor.

KÜRESEL FİYATLAR TÜRKİYE'DE POMPAYA YANSIYOR

Türkiye'de motorin fiyatlarının oluşumunda uluslararası petrol ve petrol ürünü fiyatlarının yanı sıra döviz kuru, rafineri çıkış veya ithalat fiyatları, dağıtıcı ve bayi marjları ile vergiler etkili oluyor.

Bu nedenle küresel motorin piyasasındaki arz sıkışıklığı ve buna bağlı ürün fiyatlarındaki yükseliş, döviz kuru hareketleriyle birlikte Türkiye'deki pompa fiyatları üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturuyor.

Türkiye'de motorin fiyatları 27 Şubat'ta litre başına yaklaşık 60-62 lira seviyesindeyken, eylül içinde 100 lira civarına çıktı.

TÜRKİYE'DE MOTORİN FİYATI NASIL HESAPLANIYOR?

Türkiye'deki benzin ve motorin fiyatlarının hesaplanmasında Akdeniz piyasasındaki ürün fiyatları referans alınıyor.

Motorinde Platts European Market Scan'de yayımlanan CIF MED (Genova/Lavera) 10 ppm ULSD fiyatı takip ediliyor. Dolar/ton cinsindeki bu fiyat döviz kuru üzerinden Türk lirasına çevrilerek motorinin litre karşılığı hesaplanıyor.

Ardından rafineri çıkış fiyatlarına ÖTV, dağıtıcı ve bayi marjları ile nakliye maliyetleri ekleniyor. Son aşamada KDV'nin uygulanmasıyla tüketicinin istasyonda ödediği pompa fiyatına ulaşılıyor.

TÜRKİYE MOTORİNDE İTHALATA BAĞIMLI

Türkiye'de benzin ihtiyacının tamamına yakını yerli rafineriler tarafından karşılanırken, motorin ihtiyacının yaklaşık yüzde 53'ü yurt içi üretimden, yüzde 47'si ise ithalat yoluyla karşılanıyor.

Bu yapı nedeniyle küresel motorin piyasasındaki arz ve fiyat hareketlerinin Türkiye'deki pompa fiyatlarına yansıması önem taşıyor.

Türkiye, küresel piyasalardaki olağanüstü fiyat hareketlerinin tüketiciye yansımasını sınırlamak amacıyla 5 Mart'ta Eşel Mobil sistemini devreye almıştı. Sistem, uluslararası petrol fiyatlarındaki değişimin pompa fiyatlarına etkisini vergiler üzerinden dengeleyerek akaryakıt fiyatlarındaki artışı sınırlamayı amaçlayan bir mekanizma olarak uygulanıyor.