Bitkiler adaptasyon yeteneğini kaybediyor

Bitkiler adaptasyon yeteneğini kaybediyor

İklim değişikliği ve hızla azalan tozlayıcı popülasyonları, küresel ekosistemi ve 1.5 trilyon dolarlık tarımsal üretimi evrimsel bir yol ayrımına zorluyor. Michigan Üniversitesi tarafından yapılan yeni bir araştırma, bitkilerin değişen iklim koşullarına uyum sağlamak yerine hayatta kalabilmek için tüm enerjilerini azalan tozlayıcıları çekmeye harcadığını ortaya koydu. Dokuz yılda adaptasyon oranı yüzde 96 düşen flora, tarımsal verimliliği tehdit ediyor.

09 Eylül 2026 00:00 Dünya'yı haber kaynağınız olarak eklemek için tıklayın!

Başak Nur GÖKÇAM

Dünya genelinde iklim krizi ve biyoçeşitlilik kaybı, biyosferin den­gesini her geçen gün daha faz­la sarsıyor. Küresel ölçekte gı­da arzının yüzde 35’i doğrudan tozlayıcı canlıların varlığına bağlıyken, arı ve böcek popü­lasyonlarındaki keskin düşüş ekosistem üzerinde devasa bir ekonomik baskı oluşturuyor.

Günümüzde küresel tarımsal ekonominin yaklaşık 1.5 tril­yon dolarlık kısmı doğrudan veya dolaylı olarak tozlaşma süreçlerine dayanıyor. Ancak küresel ısınma nedeniyle sı­caklıkların sanayi öncesi dö­neme göre 1.2 derece artması ve tozlayıcı popülasyonlarının son otuz yılda yüzde 40’a va­ran oranlarda azalması, bitki krallığını daha önce görülme­miş bir evrimsel ikilemle karşı karşıya bırakıyor.

Bitkiler bir yandan kurak­lık ve sıcaklık baskısına uyum sağlamak için erken çiçek­lenme gibi iklimsel adaptas­yon mekanizmaları geliştir­mek zorundayken, diğer yan­dan nesillerini sürdürebilmek için sayıları hızla azalan toz­layıcı böcekleri cezbetmek zo­runda kalıyor. Michigan Üni­versitesi bünyesinde gerçek­leştirilen son araştırma, flora dünyasının bu çetin mücade­lede iklim uyumunu ikinci pla­na atarak tüm genetik yatırı­mı tozlayıcıları çekmeye yön­lendirdiğini ve evrimsel bir çıkmaza girdiğini kanıtlıyor.

İklim baskısına yanıt verme kabiliyeti durma noktasında Araştırmacılar, doğada sıkça rastlanan ve tarımsal alanlar­da yaban hayatın tipik bir gös­tergesi kabul edilen sabah se­fası (Ipomoea) bitkilerini mer­cek altına aldı. Sadece dokuz yıllık bir zaman diliminde ger­çekleştirilen gözlemler, bitki popülasyonlarının iklim de­ğişikliklerine karşı gösterdiği adaptasyon oranının yüzde 96 gibi dramatik bir seviyede ge­rilediğini ortaya koydu. Bu du­rum, bitkilerin iklim baskıla­rına yanıt verme kabiliyetinin neredeyse tamamen durma noktasına geldiğini gösteriyor.

Genetik analizler, bitki po­pülasyonlarının aslında uyum sağlamak için yeterli gene­tik çeşitliliğe ve ‘ham madde­ye’ sahip olduğunu gösteriyor. Ancak bitkiler, evrimsel ya­kıtlarını iklim krizine karşı di­renç geliştirmek yerine, daha büyük çiçekler açarak azalan böcekleri çekmek için harcı­yor. Bu stratejik tercih, flora dünyasının gelecekteki aşırı hava olaylarına karşı savun­masız kalmasına yol açıyor.

Öngörmek zorlaşıyor

Konu hakkında değerlen­dirmelerde bulunan Michigan Üniversitesi Ekoloji ve Ev­rimsel Biyoloji Bölümü’nden Profesör Regina Baucom, sü­recin karmaşık dengesine dik­kat çekerek, “Tozlayıcı baskı­sı daha büyük çiçekleri güçlü bir şekilde desteklediği için, bu bağlantı popülasyonun di­ğer seçilim baskılarına ne ka­dar verimli bir şekilde yanıt verebileceğini sınırlandırabi­lir. Bunun nihayetinde yaba­ni otun çiftçiler için daha bü­yük veya daha küçük bir sorun olup olmayacağını tahmin et­mek zor ve bu öngörülemezlik de hikayenin bir parçası” dedi.

Baucom, yavaşlamanın po­tansiyel olarak faydalı iki özel­lik arasındaki evrimsel bir ça­tışmadan kaynaklandığını vurgulayarak, “Bitkinin ev­rimsel yakıtı tükenmiyor aksi­ne, iklim adaptasyonu pahası­na da olsa, tozlayıcıları çekme­yi destekleyen bir yörüngeye giderek daha fazla kilitleni­yor” diye ekledi.

Çalışma, Toronto Üniversi­tesi araştırmacısı John Stin­chcombe ile iş birliği içinde ve yakın zamanda doktora dere­cesi alan Sasha Bishop lider­liğinde yürütüldü. Ekip, insan kaynaklı küresel değişimin evrimi nasıl şekillendirdiğini anlamaya yönelik geniş kap­samlı bir projenin parçası ola­rak doğal popülasyonları ince­lemeye devam ediyor.

Tarımsal ekonomide gizli risk

Sabah sefası bitkisi ekolojik araştırmalarda model bir organizma olarak kullanılsa da, küresel tarım sektöründe çiftçiler için mücadelesi en zorlu yabani otlardan biri olarak kabul ediliyor. Bitkinin iklim baskıları ile tozlayıcı çekme özellikleri arasında kurduğu evrimsel bağ, tarımsal mücadele stratejilerini altüst edebilir. Çiçek boyutunun büyümesi ve çiçeklenme zamanlamasının değişmesi, yabani otların tarlalardaki yayılım hızını ve herbisitlere (yabani ot ilaçlarına) karşı direncini öngörülemez hale getiriyor. Bu durum, yıllık 100 milyar doları aşan küresel rekolte kayıplarının ve yabani ot mücadele maliyetlerinin önümüzdeki dönemde daha da katlanabileceğine işaret ediyor.

Yılda % 1,2’lik gerileme yaşanıyor

Dünyadaki çiçekli bitki türlerinin yüzde 90’ından fazlası üremek için hayvan ve böcek tozlaşmasına ihtiyaç duyuyor. Ancak pestisit kullanımı, habitat kaybı ve iklim değişikliği nedeniyle arı, kelebek ve sinek popülasyonları her yıl ortalama yüzde 1.2 oranında geriliyor. Avrupa genelinde uçan böcek kütlesinde son 30 yılda yüzde 75’in üzerinde bir azalma kaydedildi. Böceklerin azalması bitkileri daha büyük, daha çekici ve daha fazla nektar üreten organlar geliştirmeye zorlarken, bitkilerin harcadığı bu ek enerji, kuraklık ve yüksek sıcaklık dirençlerinden feda edilmesine neden oluyor. Ekosistemdeki bu uyumsuzluk, gıda zincirinin en alt tabakasından başlayan bir domino etkisini tetikliyor.

Kaynak: DÜNYA - İSTANBUL