Tahsil zaman aşımı ve hukuk güvenliği

6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un 102. maddesine göre kamu alacağı, kural olarak, vadesinin rastladığı takvim yılını takip eden takvim yılı başından itibaren 5 yıl içinde tahsil edilmezse zaman aşımına uğrar.

zaman aşımı, süre geçmesi dolayısıyla kamu alacağını ortadan kaldırmamaktadır. Sadece alacaklının, cebri takip yoluyla alacağına kavuşmasını sağlayan talep ve cebri takip yeteneği ortadan kalkmaktadır. Bir başka deyişle alacaklı kamu idaresi, zaman aşımına uğramış kamu alacağı için ödeme emri düzenleyemez, haciz veya diğer cebri takip işlemlerini yapamaz. Bu sebeple borçlu, zaman aşımı süresinin dolmasına rağmen rızası ile ödemede bulunursa, bu ödeme hukuken geçerli olur.

zaman aşımının durması

zaman aşımı konusu iki önemli kavramı daha karşımıza çıkarmaktadır. Bunlar, zaman aşımının kesilmesi ve durmasıdır. zaman aşımını durduran sebepler genellikle bir süreçtir ve bu sebebi oluşturan süreç boyunca zaman aşımı süresi işlemez. zaman aşımını durduran sebebin ortadan kalkması ile birlikte süre kaldığı yerden işlemeye devam eder. zaman aşımını kesen haller ise genellikle nokta olaylardır. Bu sebeplerin gerçekleşmesi ile birlikte zaman aşımı süresi, sebebin gerçekleşmesini izleyen yılbaşından itibaren yeni baştan işlemeye başlar.

Tahsil zaman aşımını durduran sebepler, 6183 sayılı Kanun’un 104. maddesinde “Borçlunun yabancı memlekette bulunması, hileli iflâs etmesi veya terekesinin tasfiyesi dolayısiyle hakkında takibat yapılmasına imkân olmaması” şeklinde sayılmıştır. Bu hallerin devamı süresince zaman aşımı işlemez ve işlememe sebeplerinin kalktığı günün bitmesinden itibaren başlar veya durmasından önce başlamışsa kaldığı yerden devam eder.

zaman aşımının kesilmesi

Tahsil zaman aşımını kesen ve dolayısıyla yeni baştan başlamasına sebep olan haller ise bu Kanun’un 103. maddesinde sayılmıştır. Maddeye göre, ödeme, haciz tatbiki, cebren tahsil ve takip muameleleri sonucunda yapılan her çeşit tahsilat, ödeme emri tebliği, mal bildirimi, mal edinme ve mal artmalarının bildirilmesi, saydığımız bu işlemlerin herhangi birinin kefile veya yabancı şahıs ve kurumlar mümessillerine tatbiki veya bunlar tarafından yapılması, ihtilâflı kamu alacaklarında yargı mercilerince bozma kararı verilmesi, kamu alacağının teminata bağlanması, yargı mercilerince yürütmenin durdurulmasına karar verilmesi, iki kamu idaresi arasında mevcut bir borç için alacaklı kamu idaresi tarafından borçlu kamu idaresine borcun ödenmesi için yazı ile müracaat edilmesi, kamu alacağının özel kanunlara göre ödenmek üzere müracaatta bulunulması ve/veya ödeme planına bağlanması tahsil zaman aşımını keser ve bu durumda kesilmenin rastladığı takvim yılını takip eden takvim yılı başından itibaren zaman aşımı yeniden işlemeye başlar.

Görüldüğü gibi kamunun her hareketi tahsil zaman aşımını kesmekte ve yeniden başlatmaktadır. Örneğin vadesi 2 Şubat 2005 tarihinde olan bir kamu alacağı için 30 Aralık 2010 tarihinde mükellefe ödeme emri tebliğ edildiğinde, tahsil zaman aşımı 31.12.2010 tarihinden 31.12.2015 tarihine uzamakta, bu arada Ağustos 2013 tarihinde mükellefe haciz tatbik edildiğinde bu defa tahsil zaman aşımının süresi 31.12.2018 tarihine uzamakta, haczedilen malların 2015 yılında satışa çıkarılması halinde zaman aşımı süresi 31.12.2020 tarihine uzamaktadır. Bu örneklerle ve diğer zaman aşımını kesen sebeplerle birlikte süreyi sonsuza kadar uzatmak mümkündür.

Bu arada idare hiçbir hareket yapmasa da biraz memurların işgüzarlığı biraz da kamu alacağını zaman aşımına uğratma sorumluluğunu taşıma endişesi ile, zaman aşımının dolmasına birkaç gün kala mükellef adına vezneye 50,- veya 100,- TL gibi paralar yatırılmakta, kısmi ödeme yapıldığı için de zaman aşımı süresi bir türlü dolmamaktadır. Neyse ki Danıştay, hayatın olağan koşulları içerisinde mükelleften beklenemeyecek bu şekildeki çok küçük ödemelerin, zaman aşımını kesici bir unsur olamayacağını kabul etmektedir.

Dolmayan zaman aşımı

Dolmayan zaman aşımı olmaz. Aksi halde zaman aşımı düzenlemeleri, göstermelik olmaktan öte bir anlam ifade etmez. Bu tür düzenlemeler, mükellefleri ömür boyu tedirgin ettikleri gibi, idareyi de rehavete sürükleyici bir işlev yüklenirler.

Dolmayan zaman aşımı, kişilerin hukuk güvenliğini ortadan kaldırır ve adeta bir yaşam boyu tehdit altında kalmalarına yol açar. Kişiler, ceza hukukunda fiillerin cezalandırılmasında, özel hukukta borçların ve haksız fiillerin takibinde, vergilerin tarhı vb. birçok konuda zaman aşımı ile yaşam boyu tehditten kurtarılmış iken kamu alacaklarının takibinde hukuk güvenliğine sahip değildir.

Tartışmalı olmakla birlikte zaman aşımını kesen hadiselerin bulunduğu ihtilaflarda, kesme sebebinin diğer kesme sebepleri ile birleştiğinde zaman aşımını orantısız biçimde uzattığı ve hukuk güvenliğini ihlal ettiği görüşü ile Anayasa’ya aykırılığının ileri sürülebileceğini düşünüyorum. Nitekim Anayasa Mahkemesi, takdir komisyonuna müracaatın tarh zaman aşımını uzatmasına ilişkin düzenlemeyi, sınırsız bir uzatma öngörmesi ve uzamayı idarenin inisiyatifine bırakması sebepleri ile iptal etmişti.

Bu nedenle 6183 sayılı Kanun’a, ceza hukukundaki zaman aşımına üst sınır çizen düzenlemeler benzeri, durma veya kesilme sebebiyle uzayan zaman aşımı süresinin, asli zaman aşımı süresinin iki katını geçemeyeceğine yönelik bir hükmün eklenmesinde yarar vardır.

İZİN TALEBİ

Biraz diğer faaliyetlerin yoğunluğu, biraz tatil ihtiyacı ve bir de bir aylık yurt dışı seyahat gereği olarak değerli okurlardan, hoşgörü ile karşılanacağı inancı ile kasıma kadar izin istiyorum.